AI zal banen veranderen, de manier van werken veranderen, en de reacties daarop variëren van enthousiast tot bloednerveus. Inmiddels gebruiken 4,6 miljoen Nederlanders AI-tools op hun werk, zo blijkt uit recent onderzoek van Newcom.
De impact van generatieve AI op de dynamiek op de werkvloer blijft nog een beetje onderbelicht. Maar die is er wel degelijk. De uitwisseling van kennis en ideeën tussen collega’s was vroeger cruciaal voor het opbouwen van vertrouwen en samenwerking.
Nu AI die taken steeds vaker overneemt, zijn die collega’s steeds minder nodig. Want waarom zou je nog naar een collega stappen, als ChatGPT of een andere AI-chatbot binnen een paar seconden het antwoord heeft op je vraag?
Signalen nemen toe
De signalen die erop wijzen dat AI de relaties tussen collega’s behoorlijk kan verpesten, nemen toe. Marleen Huysman, hoogleraar kennis en organisatie aan de VU, spreekt haar zorgen uit in een interview met Vuurwerk. ‘Die sociale interacties zijn essentieel voor het opbouwen van vertrouwen binnen teams’, zegt ze. ‘Als dat verdwijnt, hebben we straks alleen nog geïsoleerde medewerkers die alles zelf proberen op te lossen.’
Amy Gallo, bestsellerauteur en een internationale expert in dynamiek op de werkvloer, schrijft in Harvard Business Review dat AI zorgt voor nieuwe conflicten tussen collega’s. ‘AI heeft het potentieel om de banden die we zo hard nodig hebben op het werk te beschadigen.’
Over die impact wordt nog veel te weinig nagedacht. Dit zijn zes praktische voorbeelden van hoe AI de relaties op de werkvloer beschadigt.
#1 Wie heeft die mail geschreven?
Je krijgt een mail van je collega. Alleen gebruikt die nu opeens woorden of zinnen die je niet van hem of haar gewend bent. Je begint je af te vragen hoe dat zit. Is die mail geschreven door een AI-bot? Hoe reageer je daar dan op? En wat als die persoon ontkent? Zo kan gemakkelijk een conflict ontkiemen.
Onderzoek toont aan: zodra mensen weten of vermoeden dat er een AI-tool aan het werk is in plaats van een mens, wordt de relatie ondermijnd. Ze vinden dat die ander gewoon niet genoeg moeite doet. Dat blijkt uit een experiment over vriendschap met meer dan 200 deelnemers.
Lees ook: Iedereen loopt weg met AI, maar niemand praat over de hoge prijs die we ervoor betalen
‘Nadat ze een door AI gegenereerd bericht hebben ontvangen, zijn mensen minder tevreden over hun relatie met hun vriend en voelen ze zich onzekerder over hoe de vork aan de steel zit’, aldus de Amerikaanse onderzoeker Bingjie Liu van Ohio State University. ‘Mensen willen weten hoeveel moeite je in je vriendschap wilt steken. Als ze het gevoel hebben dat je de makkelijke weg kiest door AI in te schakelen, is dat geen goed teken.’
#2 Hoeveel rommel staat er in dit rapport?
Ze doet het weer: snel een rapportje trekken uit een AI-tool en je dat doorsturen. Aan jou de taak om alles wat in het rapport staat te controleren op verzinsels, hiaten en foute context of interpretaties. Daar heb je geen zin in, en je hebt er ook geen tijd voor. Je collega opnieuw laten beginnen, zal je geen applaus opleveren.
Workslop is de term voor content die door AI is gegenereerd. Veertig procent van de medewerkers komt die al regelmatig tegen op de werkvloer, blijkt uit onderzoek van het Stanford Social Media Lab en BetterUp Labs. Het kost ze gemiddeld twee uur per AI-stuk om dat op te schonen.
Meer dan de helft van de deelnemers aan het onderzoek raakte daardoor geïrriteerd, bijna 40 procent raakte in de war en meer dan twintig procent voelde zich gewoon beledigd. En dat is niet goed voor de samenwerking.
#3 Voor dat project is hij niet te vertrouwen
Je hebt een uitdagend project waar je best wel wat hulp bij kan gebruiken. Een van je collega’s heeft tijd over. Hij is een wizzard met AI-tools, maar juist dat vele gebruik ervan maakt dat je je afvraagt of hij zelf wel capabel genoeg is. Misschien is hij gewoon te lui om de handen uit de mouwen te steken. Kortom: je vertrouwt hem niet.
Onderzoekers van Duke University brengen aan de hand van vier experimenten met meer dan 4.400 deelnemers aan het licht wat mensen denken over AI-gebruik. Wie AI-tools inschakelt, krijgt van anderen een negatieve beoordeling over zijn of haar competentie, motivatie en inzet. Dat is best schadelijk voor professionele reputaties.
Lees ook: Je dacht slim te zijn met je AI-tools? Collega’s vinden je dommer, blijkt uit onderzoek
Ander onderzoek van de University of Arizona met dertien experimenten en meer dan 5.000 deelnemers laat een consistent patroon zien: vertellen dat er AI-tools worden gebruikt, komt de geloofwaardigheid niet ten goede. Zelfs degenen die zelf volop gebruik maken van die tools, vertrouwen anderen die hetzelfde doen minder. En wie er stiekem gebruik van maakt, kan het helemaal schudden als dat uitkomt.
#4 Wat doet AI in deze meeting?
Je collega vindt het niet nodig om vergaderingen bij te wonen. Ze wacht wel op de AI-samenvatting. Een andere collega stuurt gewoon een AI-agent van zichzelf. Die praat wel mee en noteert wat er besproken wordt. Maar de gesprekken blijven vlak, leeg, de samenvattingen oppervlakkig. Je mist de levendige discussies en de aha-momentjes.
De neurowetenschap bevestigt hoe belangrijk het is om samen te focussen op ideeën, online of fysiek. Daarmee wordt zulke informatie dieper en met meer begrip in de hersenen opgeslagen. Dat brein gaat namelijk aan op de sociale signalen die tijdens die vergaderingen worden uitgewisseld.
Wie is er aan het woord, hoe reageren de anderen, en wat betekent dit voor de eigen positie binnen de groep? Dat effect is niet te bereiken met AI-tools. Of zoals David Rock van het Neuroleadership Institute het omschrijft: een samenvatting van een roman is niet hetzelfde als het boek. ‘We begrijpen misschien wel de verhaallijn, maar we missen de rijkdom, de diepgang en de personages die het verhaal zo memorabel maken.’
#5 Lastig gesprek? Vraag het aan ChatGPT
Je manager behoort tot de grote groep mensen die lastige gesprekken proberen te vermijden. En dus oefent ze zo’n gesprek nu met ChatGPT. De AI-tool vertelt haar precies wat ze wil horen, blijft vriendelijk, behulpzaam en oordeelt niet. Een chatbot zal nooit zeggen dat zij zelf het probleem is.
Zo’n jaknikker is verleidelijk, maar na verloop van tijd gaan belangrijke vaardigheden verloren: luisteren naar afwijkende meningen, tegenstrijdige standpunten afwegen, omgaan met wrijving. De bereidheid om ongemak te omarmen is juist wat groei en innovatie stimuleert, schrijven onderzoekers van de University of Toronto.
Lees ook: Door AI begin je steeds meer op je collega te lijken
Een beleefd, door AI opgepoetst antwoord of gesprek, leidt niet tot vertrouwen. Dat wordt opgebouwd met de emotie achter de woorden, met het tonen van kwetsbaarheid en verbondenheid. Frictie maakt dat mensen leren. Het geeft een doel en zorgt voor betere uitkomsten.
#6 Lekker kletsen met de chatbot
Je collega’s zijn zo druk dat samen even koffiedrinken of lunchen meestal niet lukt. Toch heb je behoefte aan steun, advies of gewoon een leuk gesprek, en dus zoek je je toevlucht tot ChatGPT of een andere chatbot. Die geeft je het gevoel dat je begrepen wordt. Je zou bijna vergeten dat je met een machine aan het praten bent.
Een gesprek met zo’n vleiende AI-vriend kan aantrekkelijker zijn dan een gesprek met echte mensen. Maar empathie is een vaardigheid die wordt ontwikkeld via sociale contacten. De omgang met AI-tools vermindert het vermogen om emotioneel aanwezig te zijn en zich bewust te zijn van de emotionele behoeften van anderen.
De motivatie om contact te zoeken met andere mensen neemt af. Onderzoekers van OpenAI en het Massachusetts Institute of Technology zien dat effect al na vier weken optreden. Vooral intensieve gebruikers van ChatGPT geven aan zich een stuk eenzamer te voelen en emotioneel afhankelijker te zijn geworden van de chatbot.
De prijs die wordt betaald
Het AI-gebruik zal alleen maar toenemen, maar daar wordt niet alleen tijd mee bespaard en productiever gewerkt. Er wordt wel degelijk een prijs voor betaald. Omgaan met mensen vraagt compromissen, geduld en het accepteren van ongemak. Relaties zijn gewoon rommelig.
AI-tools zijn juist ontworpen voor naadloze interacties. AI-bots zullen niet minder vriendelijk worden bij bot gedrag, ze stellen geen eisen en vragen niets terug. Ze voldoen gewoon aan de behoeften, zonder voorwaarden.
Op den duur kan dit leiden tot onrealistische verwachtingen. Als mensen zich niet zo gedragen als AI volgt er teleurstelling, wordt al gevreesd op Psychology Today. Het gevaar is dat er dan nog minder energie wordt gestoken in menselijke relaties.
Lees ook: AI maakt je dommer, ongeduldiger én narcistischer
