Als er één ceo ervaring heeft opgedaan met heftige emoties en voortdurende turbulentie dan is het wel Hans van den Berg (63) van Tata Steel Nederland. Zijn hele leven werkt hij al bij het meest besproken bedrijf van Nederland. De laatste zes jaar is hij meer aan het dealen met publieke verontwaardiging dan ooit.
‘Dat is de nieuwe realiteit’, zegt hij tegen MT/Sprout. ‘Maar het bedrijfsleven heeft dat ook deels aan zichzelf te danken.’ Daarmee doelt hij op hun pavlovreactie op negatieve berichten: Het is niet waar of het is onredelijk. ‘Ik zie dat bij ons, maar ook bij andere bedrijven die toch vaak op een heel inhoudelijke manier reageren.’
Voor ze op hun strepen gaan staan, moeten ze eerst weten wat ‘de onderliggende boodschap is’. Waarom krijgen ze dit voor hun kiezen? Wat hebben ze gemist?
Veel vallen en opstaan
Dat inzicht is hem ook niet aan komen waaien. Het is een leerproces geweest, ‘met veel vallen en opstaan’. Van den Berg herinnert zich nog precies wanneer die klassieke reactie niet meer werkte. September 2018, toen is het tij voor Tata Steel gekeerd.
Het staalconcern heeft dan net groots uitgepakt met de viering van het honderdjarig bestaan. Ondertussen regent het zwarte stof, grafiet, in de omgeving. ‘Dat was niet uniek, we hadden al eerder grafietoverlast bezorgd. Maar dit keer sloeg de sfeer totaal om.’
Tata Steel reageert geruststellend. Het incident zal ter plekke onderzocht worden. ‘Het beeld dat we toen nog hadden, was dat grafiet vrij zuivere koolstof was. Net zoals je potlootpunt en de Norit. We lossen dat dus wel op en dan zijn we terug bij af, dachten we. Nou, dat is niet gebeurd.’
Hoge bomen
Hoge bomen vangen veel wind. Ceo’s die in de spotlights komen te staan, merken dat ook. Vooral wanneer ze de publieke opinie tegen hebben. En dat in een samenleving die steeds meer polariseert. Hoe gaan die leiders om met het wantrouwen, de emoties, de voortdurende aanvallen? Ze delen dat in alle openheid in de interviewreeks Hoge Bomen.
Lees ook de eerdere interviews in deze reeks:
Hek van de dam
Omwonenden willen namelijk weleens even weten wat er in dat zwarte goedje zit. In het rapport van het RIVM, dat het stof in Wijk aan Zee heeft onderzocht, staat dat het ongezond is voor jonge kinderen. ‘Toen was het hek van de dam, maar wij waren daar organisatorisch niet op ingericht.’
‘Zeker in het begin hebben we erg geprobeerd om te zeggen: het valt wel mee, zeker als je naar het totaalplaatje kijkt. Pas later hebben we begrepen dat dit helemaal verkeerd was. Mensen reageerden: “Als jij zegt dat het wel meevalt, dan denken wij dat jij er niets aan doet.” Wat we zeiden, werkte communicatief omgekeerd. We begrepen elkaar ook niet, denk ik.’
Natuurlijk zijn er al langer signalen geweest dat er wat broeide, maar die zijn compleet gemist, geeft hij toe. ‘We hadden twee keer per jaar overleg met de dorpsraad, maar dat ging dan eerder over het schaaktoernooi. We zaten toen zo op de inhoud, op de dingen die we moesten doen voor het milieu, de vergunning, voor de toezichthouder. Dat was het bredere gevoel in het hele bedrijf.’
Huilende moeders
Het is eigenlijk gek dat de duizend klachten per jaar over stof, geur en geluid geen belletje hebben laten rinkelen, blikt hij terug. ‘Voor ons was dat overlast, en dat gebeurde vaker, maar de gemoederen liepen juist zo hoog op omdat het over gezondheid ging. Dat was nieuw en heel confronterend. Huilende moeders die zich zorgen maakten over hun kinderen.’
Een bijeenkomst met die moeders verloopt ‘heel emotioneel’. Van den Berg krijgt het wensenlijstje overhandigd. Eén van de wensen is de speeltuintjes regelmatig schoonmaken. Dat gebeurt sindsdien elke ochtend.
Klein bier voor een bedrijf dat bezig is met de grootste industriële transitie van Nederland: de omschakeling naar groen staal. ‘Ik zal dat nooit wegzetten als klein. Intussen heb ik wel geleerd dat dit soort dingen de transitie enorm kunnen beïnvloeden.’
Huilie, huilie
Na een vernietigend rapport over de uitstoot van Tata-stoffen van het RIVM in 2021 volgt opnieuw een standaard corporate reactie: er wordt gewerkt aan een verbeterprogramma en aan de transitie. Van den Berg krijgt een reprimande van zijn zus, die appt dat Tata Steel weer zo slecht communiceert.
‘Niemand is geïnteresseerd in jullie interne processen en dat jullie zo hard werken. Huilie, huilie. Het gaat nu om snelheid en empathie’, schrijft ze. Dat appje noemt hij vandaag nog altijd een eyeopener. Hij leest het meteen voor aan zijn collega-directieleden. Het is tijd om te ‘accepteren dat we invloed hebben op de gezondheid’.
Lees ook: Tata Steel-ceo Hans van den Berg had een reprimande van zijn zus nodig om te veranderen
Dat is het nieuwe vertrekpunt. Niet wegduiken, maar doen. Van den Berg besluit persoonlijk het boetekleed aan te trekken. Hij krijgt bij Nieuwsuur alle ruimte om zijn verhaal te vertellen. ‘Omdat een ceo zelf toegaf dat hij eerder had moeten zien wat er aan de hand was.’ Hij ziet vandaag steeds meer ceo’s dat boetekleed aantrekken. ‘We beginnen het een beetje te leren.’
Diepe motivatie
Het aantal klachten dat bij Tata Steel binnenkomt, is vandaag verviervoudigd. Maar nu is de communicatie-afdeling erop ingericht, public affairs houdt de vinger aan de politieke pols, het omgevingsmanagement is geprofessionaliseerd. ‘De poorten zijn opengegooid, van buiten naar binnen en van binnen naar buiten.’
Toch heeft de organisatie nog steeds veel tijd nodig om te bepalen hoe er wordt gereageerd, merkt hij op. ‘Het is soms ook lastig om uit te stijgen boven wat de typische ingenieur zou zeggen. Het zit nog onvoldoende in ons DNA om te erkennen dat we niet alles voor elkaar hebben zoals de samenleving verwacht.’
De omwonenden hebben ook verdere stappen gezet, met professioneel activisme ‘vanuit een diepe motivatie’. Heel mobiliserend, vasthoudend, politiek en juridisch, somt hij op, maar ‘de gezondheid en het klimaat liggen altijd aan de basis’.
Totem van Nederland
Als grootste uitstoter van CO2 en stikstof van Nederland is Tata Steel ook het ultieme doelwit. Het aantal rechtszaken, onderzoeken, boetes en maatregelen tegen het bedrijf zijn al lang niet meer op twee handen te tellen. Dat geeft de ceo ‘het gevoel dat we een soort totem zijn geworden van Nederland.’
Het bedrijf reageert daarop al veel minder vanuit de verdediging. Proactief wordt het grotere plaatje verteld, de waarde van staal naar voren gebracht, de vooruitgang met de 300 miljoen euro aan maatregelen die nu al worden getroffen. ‘De voelhorens staan helemaal uit’, zegt Van den Berg.
‘Ik heb een executive officer die uit de activistische hoek komt. Ik ga naar evenementen, zoals Springtij (forum voor verduurzaming, red.) op Terschelling om dilemma’s te delen. Ik luister naar podcasts, van links naar rechts, om niet in een bubbel terecht te komen.’
Lees ook: Duurzame ambities van staalindustrie in Europa piepen en kraken
Leren luisteren
Kritiek zoekt hij heel bewust op, zo breed mogelijk, maar ook bij heel dichtbij. ‘Ben ik inmiddels zelf onderdeel van het probleem geworden, vraag ik mezelf met enige regelmaat kritisch af. Maar ik ben nog niet klaar. Ik wil die vergroening echt aan de gang zien.’
Het Groen Staal-plan van Tata Steel Nederland voorziet dat tegen 2030 40 procent minder CO2 wordt uitgestoten (nu is dat nog 11,6 miljoen ton per jaar). CO2-neutraal staal produceren met behulp van groene waterstof staat op de agenda voor 2045.
Zekerheid dat die vergroening er komt, is er nog niet. Maar de ambitie blijft hetzelfde. ‘We willen de situatie zodanig verbeterd hebben dat die acceptabel geworden is. Dat is extreem belangrijk voor ons bedrijf, want we willen geen schade veroorzaken. Zo willen we niet bekendstaan.’
Confrontaties gaat hij evenmin uit de weg. ‘Soms moet je wel even ergens overheen, maar het loopt altijd goed af. Greenpeace heeft hier op het terrein gedemonstreerd. De avond ervoor hebben we in het actiekamp een ronde gemaakt. Daar werden we heel vriendelijk ontvangen. En ik probeer dan echt te luisteren.’
Over weerstand heen
Luisteren is in de activistische arena van vandaag een cruciale vaardigheid voor ceo’s geworden. ‘Het diepere luisteren’, geeft hij aan. Om te horen wat er nou echt gezegd wordt, heeft hij wel moeten leren om zich ‘over die eerste weerstand heen te zetten over hoe de dingen gebracht worden’.
Dat kost wel even moeite, geeft hij toe. Als het te bont wordt, dan slaapt hij er een nachtje over. ‘Gewoon letterlijk bijna. Dan moet ik echt even goed nadenken over wat nou de echte boodschappen zijn.’
Zelfs wanneer advocaten – onder andere Bénédicte Ficq – hem persoonlijk verantwoordelijk stellen en hem in de cel proberen te krijgen. ‘Dat gaat ver. Tot je denkt: maar dit gaat niet om mij. Dit gaat om de functie, om een voorbeeld willen stellen om het gedrag te veranderen of anderen bang te maken.’
‘Ergens gaat het natuurlijk ook over het eigen gevoel. Voel ik mijzelf dan zo vreselijk schuldig daaraan? Hebben we verkeerde intenties gehad? Hebben we gehandeld tegen de menselijke maat? Dat vind ik dus niet.’
Open registers
Toch eist continu in de spotlights staan een keer zijn tol. Na de zomervakantie van 2023 komt Van den Berg zichzelf tegen. ‘Ik kwam op een punt dat het niet meer goed met mij ging. Ik was veel zwaarder, vond dat ik er moe uitzag, ik kwam met moeite de trap op en ik sliep slecht.’
Hij maakt een ‘lifestyle change’ en gaat iedere week, samen met zijn vrouw, met een personal trainer aan de slag. Een coach helpt hem om meer los te laten. ‘Het hoofd zit helemaal vol met open registertjes. Allemaal dingetjes waar je iets mee moet. Maar gezondheid betekent ook niks laten liggen.’
Het is nog geen gewoonte van hem, maar elke dag probeert hij even op te schrijven wat hem energie heeft gegeven, wat er leuk was. ‘Als is het maar twee minuten, maar dat helpt enorm. Ik schrijf dan ook op wat er nog openstaat, om dat even te parkeren, zodat het niet door blijft draaien in je hoofd.’
Elke dag opnieuw gaat hij voortvarend aan de slag, al probeert hij ‘die enorme emotionele verbinding met het bedrijf wat te verminderen’. Hij heeft die nog altijd, benadrukt hij, maar die ‘was misschien wat te ver gegaan’.
Waardering voor kwetsbaarheid
Tata Steel is als bedrijf inmiddels ook veel meer geïntegreerd in de omgeving. De lokale dorpsraden, theatervoorstellingen, documentaires, debatten… ‘Daar zitten we tegenwoordig allemaal bij. Een aantal jaar geleden stuurden we misschien een woordvoerder of zo, maar nooit de directieleden. Die kwetsbaarheid toonden we niet, maar zij zijn uiteindelijk wel de verantwoordelijken.’
Die belangstelling vanuit de top wordt gewaardeerd, merkt hij. ‘Mensen moeten het idee hebben dat ze gezien en gehoord worden. Ze zeggen nog altijd dat ze het niet met je eens zijn, maar ze vinden het wel goed dat je er bent.’
‘Het voelt alsof het nu allemaal een klein beetje minder aan het worden is. Misschien omdat we veel meer naar buiten treden, maar misschien ook omdat ik geen Facebook, X of Instagram heb. Ik heb X al een jaar geleden van mijn smartphone afgegooid.’
Neigen naar de inhoud
Hij steekt zijn kop daarmee niet in het zand, Tata Steel zal in het nieuws blijven. De uitdaging is om niet terug te vallen in het oude stramien. ‘De neiging blijft verschrikkelijk groot om iedere keer weer naar die inhoud te gaan. Het is ook heel comfortabel om te doen. Dat kunnen we, we weten hoe we dat moeten doen.’
Lees ook: De docu over Tata Steel lijkt sympathiek, totdat de topman emotieloos iemand op straat zet
Wie dicht bij hem staan, familie, vrienden, zijn namelijk ook mensen die ‘in zijn comfortzone zitten van inhoud’. Van zijn zus krijgt hij inmiddels complimentjes, lacht hij. Bij kennissen is dat al anders. Bij hen bestaat het beeld ‘dat er wel wat aan de hand is daar’.
‘Ze geven me nog niet de volle lading, maar ze denken wel dat we als bedrijf aan het manipuleren zijn. Daar reageer ik niet op, maar dat doet me wel pijn. Voor mijn gevoel zijn we integer in wat we doen, maar ergens ben je toch de boeman. Dan kun je praten als Brugman, maar voor hen is een groot bedrijf niet integer en zal het altijd alles doen voor geld.’
Steun van ceo’s
Wanneer hij in Wijk aan Zee boodschappen gaat doen, of een hapje gaat eten, dan zijn de reacties veel positiever. Tata Steel is natuurlijk een grote werkgever in de regio. ‘Mensen, ook medewerkers, komen naar me toe en willen soms selfies met me maken.’
Steun krijgt hij ook vanuit de ceo-netwerken waar hij zich in begeeft. Zijn collega’s hebben veel compassie voor hem. ‘Maar ze zijn ook blij dat de pijlen zich op ons richten. Er is overal wel wat aan de hand. De polarisatie, dat persoonlijk aansprakelijk stellen, het ruwweg geven van een mening zonder enige kennis van zaken, dat gebeurt echt niet alleen bij ons.’
De schouders die de lasten dragen worden breder, merkt hij, en niet alleen vanuit de top. Hij ziet die beweging ook terug in de posts op LinkedIn, het enige socialemediaplatform dat hij nog wél volgt. ‘Bij ons werken negenduizend mensen. Ik ben misschien wel het kopstuk, maar zij zijn mee aan het roeien. Ze uiten zich steeds meer, delen trots verhalen op LinkedIn waarom zij hier werken.’
Ook wanneer anderen iets over Tata Steel posten, reageren eigen medewerkers, en andere mensen, daarop. Die reacties zijn soms best stevig, merkt hij op, maar ‘twee jaar geleden bleef het nog oorverdovend stil’.
