Red onze staalindustrie. Daartoe riep industrieclub Eurofer regeringsleiders van de Europese lidstaten medio oktober op in een open brief. Volgens de Europese staalkoepel bevindt de sector zich in de ‘ergste crisis sinds de financiële crisis van 2009’.
Lobby of een serieus alarmsignaal? De ontwikkelingen in de sector duiden op het laatste. Tekenend is het recent aangekondigde banenverlies bij ThyssenKrupp. Het Duitse concern voorziet richting 2030 een forse krimp van de staalproductie en verwacht dat daardoor 5.000 banen verdwijnen. Nog eens 6.000 medewerkers moeten er rekening mee houden dat hun functies meeverhuizen als het bedrijf onderdelen verzelfstandigt of verkoopt. Dat gaat in totaal om 40 procent van de ruim 27.000 arbeidsplaatsen.
ThyssenKrupp draait al langer met zware verliezen. Over boekjaar 2023-2024 werd een verlies van 1,5 miljard euro genoteerd, een jaar eerder was dat 2 miljard. Die resultaten staan niet op zichzelf. Ook Tata Steel Nederland dook het afgelopen jaar fors in het rood, met een verlies van ruim een half miljard.
Gerben Hieminga, sectoreconoom energiemarkten en energiebeleid bij ING, herkent het beeld. De noodkreet van Eurofer is volgens hem geen lobby. ‘Er is echt wat aan de hand.’
Staaloverschotten in China
De malaise heeft meerdere oorzaken. Om te beginnen drukt goedkoop Chinees staal de mondiale staalprijzen. Dat komt deels omdat China tegen lagere kosten kan produceren, maar heeft ook te maken met het feit dat het land met een staaloverschot kampt. Volgens persbureau Bloomberg daalt de vraag vanuit de Chinese bouwsector dit jaar met 10 procent. Die overschotten komen allemaal de wereldmarkt op.
Daar komt bij dat de staalproductie hier juist duurder is geworden. Sinds Europa zich noodgedwongen van Russisch gas moest afkoppelen, liggen de energieprijzen structureel hoger.
‘Dat merken energie-intensieve sectoren natuurlijk’, zegt Hieminga. ‘De Europese staalindustrie heeft daar extra last van omdat de prijs wordt gedicteerd op de wereldwijde staalmarkt. Bovendien zijn de groeivooruitzichten in Europa slecht. De markt is verzadigd en belangrijke afnemers hebben het moeilijk; exemplarisch zijn de problemen in de auto-industrie.’
Lees ook: Stellantis is doodziek, deze 5 kwalen moet de opvolger van Tavares genezen
Uitgestelde miljardeninvesteringen
De druk op de Europese staalindustrie remt de duurzame ambities van de sector. Tekenend is dat ArcelorMittal, de op een na grootste staalproducent ter wereld, in november besloot om geplande miljardeninvesteringen voor de vergroening van zijn Europese staalfabrieken uit te stellen. Het gaat om locaties in Gent, Duinkerke en Eisenhüttenstadt.
De hoogovens van deze fabrieken, die veel CO2 uitstoten, zouden met financiële steun van de betrokken overheden worden vervangen door installaties die in eerste instantie op aardgas en daarna op groene waterstof moeten draaien. Dat wil zeggen: waterstof geproduceerd uit hernieuwbare energiebronnen, voor de productie van zogeheten groen staal.
Naast de economische omstandigheden weegt onzekerheid rondom Europese wet- en regelgeving mee bij het besluit. ArcelorMittal stelt eerst meer zicht te willen op beleidsmaatregelen in 2025, die garanderen dat groen staal in Europa tegen een concurrerende prijs kan worden verkocht. In de huidige omstandigheden kunnen de hoge investeringen volgens het concern niet uit.
Ingewikkeld en duur
Dat is volgens deskundigen direct de kern van het probleem: het businessmodel voor groen staal rekent niet rond. Hieminga: ‘Met de huidige energieprijzen en stand van de technologie is staal uit waterstof ongeveer twee keer zo duur als staal uit kolen. Voor Tata Steel, 7,2 miljoen ton staal per jaar produceert, heb je het dan over hogere productiekosten van maar liefst 4 tot 5 miljard euro.’
‘Bij de productie van groen staal wordt de stroomprijs bepalender’, vult Boris Schellekens aan, onderzoeker bij Stichting Onderzoek Multinationale Ondernemingen (SOMO). ‘De overgang naar groen staal is geen transitie in de klassieke zin van het woord. Het is niet zo eenvoudig als een stekker in hoogoven stoppen, in plaats van kolen. Het proces is volledig anders. Staalproducenten zullen vanaf de grond nieuwe fabrieken moeten opbouwen, die volledig op hernieuwbare elektriciteit draaien.’
Waar kolen relatief goedkoop zijn, is groene stroom nog relatief duur. ‘Nu bepaalt het energieverbruik 20 procent van de kostprijs, bij groen staal wordt dat 50 procent’, zegt Schellekens. ‘Zodoende wordt de locatie waar stroom het goedkoopste is, een grote bepalende factor in hoe concurrerend de productie kan zijn.’
Een deel van de Europese staalfabrieken staat volgens de onderzoeker simpelweg op de verkeerde plek. Niet geheel toevallig zijn dat ook de bedrijven die nu in de knel komen, zegt hij – producenten in landen als Nederland, België en Duitsland. ‘Die locaties zijn gekozen op basis van fossiele condities in de jaren 50 en 60 van de vorige eeuw. Zo is Tata Steel bij de haven van IJmuiden gebouwd, omdat dat voor de aanvoer van kolen gunstig was.’
Europees-georiënteerde aanpak
Met het oog op de toekomst moeten we dat kader herzien, vindt hij. ‘Als stroom de nieuwe grondstof is, moeten staalfabrieken draaien op plekken waar elektriciteit goedkoop is. Dat betekent dat het voor sommige landen niet zinnig is om de staalproductie te behouden. Ons land heeft bijvoorbeeld geen gunstige kaarten.’
Groen staal in Nederland, ja of nee?
Volgens hen is Nederland met de ligging aan de Noordzee ‘uitstekend gesitueerd’ om tegen ‘economisch interessante tarieven’ voldoende groene stroom op te wekken. ‘Bovendien worden de prijsverschillen in de Europese prijsmarkt steeds kleiner. Dat is geen rechtvaardiging voor het verplaatsen van een volledige staalfabriek en de economie die daaromheen is gegroeid.’
Volgens hen zijn het vooral de hoge netwerkkosten voor grootverbruikers die voor grote verschillen zorgen. ‘Dat is een beleidskeuze en medebepalend voor het Nederlandse vestigingsklimaat.’
Hoe blijft Nederland in zo’n scenario – dus zonder eigen staalproductie – verzekerd van (groen) staal? ‘Middels Europese aanbestedingen’, zegt Schellekens. ‘Kijk verder dan de eigen landsgrenzen, schrijf een Europese tender uit voor het groene staal dat we in Nederland gebruiken. We moeten Europa meer als een geheel gaan zien. In Amerika heeft toch ook niet elke staat een eigen staalfabriek?’
Lees ook: Staatssteun voor Tata Steel? Dat vindt deze hoogleraar geen goed idee
Schaal op in de gebieden waar het werkt, vervolgt de onderzoeker. Hij wijst op Spanje en Portugal, landen waar zonne-energie een stuk goedkoper is dan Nederland (35 euro versus 65 euro per megawattuur volgens het International Renewable Energy Agency) en waar ruimte is om grote wind- en zonneparken bij groene staalfabrieken te bouwen.
‘Spanje en Portugal zijn voorlopers’, zegt hij. ‘Vier van de zes waterstofprojecten die financiële steun krijgen van de European Hydrogen Bank, een pilot van de EU, zijn daar te vinden.’
Succes niet gegarandeerd
Daarnaast is Scandinavië volgens deskundigen een kansrijke locatie. Hernieuwbare energie is er ruim voorhanden, er is plaats voor windparken én er zit ijzererts in de grond. Die strategische voordelen zijn ook de Zweden niet ontgaan. In Boden, een plaats in het noorden, wordt aan de eerste groene staalfabriek ter wereld gebouwd, Stegra. Een project van Vargas Holding, tevens de financier achter de ambitieuze batterijfabriek Northvolt.
Al is – net als bij Northvolt – succes niet gegarandeerd. Ondanks de overvloed aan hernieuwbare energie in het gebied, dreigt ook hier een stroomtekort, schrijft het FD.
Lees ook: De nachtmerrie van Northvolt: hoe de Europese batterijendroom aan diggelen is geslagen
Hieminga pleit daarom voor een meer geleidelijke overgang. ‘Groen staal is de toekomst, maar op de weg daarnaartoe kunnen we een aantal tussenstappen zetten. Op kortere termijn kan CO2-reductie op meerdere manieren bereikt worden, ook goedkopere. We kunnen staal produceren met gas of blauwe waterstof, grijze waterstofproductie in combinatie met de afvang van CO2. Daar hoor je bijna niemand over – het gaat vooral over groen staal als ultieme stap.’
Proces opknippen
Platgeslagen bestaat de productie van staal uit twee onderdelen. IJzererts wordt omgezet in ruwijzer, een halffabricaat waarvan hoogwaardig staal kan worden gemaakt.
Besteed het eerste deel uit aan landen waar veel groene waterstof voorhanden is, betogen deskundigen. Mauritanië, een grote exporteur van ijzererts, heeft plannen om die voorraden in eigen land om te zetten naar ruwijzer. Het land heeft hiervoor 300 gigawatt aan hernieuwbare energie tot zijn beschikking, goed voor 10 miljard kilo groene waterstof per jaar.
Knip het proces op en neem groen ruwijzer in landen als Mauritanië af, bepleitte voormalig PvdA-leider Diederik Samson dit voorjaar in een column in de Volkskrant. Laat Afrika de basis voor zijn rekening nemen en Europa de vervolgproducten. De Europese Commissie is daarover al met de regering in gesprek. Ook het bedrijfsleven roert zich: ArcelorMittal werkt samen met het Mauretaanse bedrijf SNIM aan een fabriek die 2,5 miljoen ton groen ruwijzer per jaar moet leveren.
Moreel appèl
Deskundigen houden het geloof in een groene staalindustrie in Europa, gesteund door de Europese Unie. Die heeft volgens sectoreconoom Hieminga meerdere instrumenten om de industrie vooruit te helpen.
‘De eerste is normeren’, zegt hij. ‘Verplicht industrieën om bij de productie een bepaald aandeel groen staal af te nemen, zodat er meer vraag wordt gecreëerd. Beprijs uitstoot middels CO2-heffingen, op de interne markt én aan de grens, om oneerlijke concurrentie tegen te gaan. Per 2026 wordt het carbon border adjustment mechanism (CBAM) van kracht, maar dat is eigenlijk te laat. Europese staalproducten hebben die maatregel nú nodig, in de concurrentieslag met China.’
De sectoreconoom is ook voorstander van subsidies voor vergroening. ‘Overheden kunnen wel een moreel appèl gaan doen op bedrijven om verduurzaming uit eigen zak te betalen, maar zo werkt het helaas niet. Achter onze staalfabrieken zitten internationale eigenaren die rendement willen zien. Als het geld tegen de plinten klotst, is dat bespreekbaar op het hoofdkantoor. Maar het tegendeel is waar.’ Bij Tata Steel in IJmuiden moet het kerstpakket er dit jaar zelfs aan geloven.
Lees ook: Ook als Volkswagen het redt, wordt de Europese auto-industrie steeds minder Europees
