Na een lange carrière bij chemiereus AkzoNobel heeft An Lemaire het geschopt tot site & operations manager van verschillende vestigingen. Een headhunter benadert haar in 2020 over The Chemours Company. Heeft ze misschien interesse om de fabriek in Dordrecht te runnen?
Lemaire kent de volatiele berichtgeving rond het bedrijf, maar ze kan ‘die plaatsen’ omdat ze al meer dan dertig jaar in de chemie werkt. Wat haar juist aantrekt in de baan is de transitie van Chemours naar duurzamer produceren. Die visie past bij haar persoonlijke missie. Ze wil ‘onderdeel zijn van de oplossing’.
Ze start als site operations leader, een jaar later is ze plant manager en directeur van Chemours Nederland. Het is nog ‘relatief rustig’, vindt ze. Alleen de Sliedrechtse actiegroep ‘Gezondheid vóór alles’ staat wekelijks voor de poort.
Alarmbellen
Follow The Money schrijft in 2015 over de juridische strijd rond een Amerikaanse fabriek van DuPont. Omwonenden en medewerkers klagen het chemieconcern aan voor de schadelijke effecten van pfoa. Een chemische stof uit de pfas-familie voor de productie van teflon.
DuPont zet in datzelfde jaar zijn teflon-activiteiten apart als de spin-off Chemours. Deze move voorkomt niet dat de alarmbellen afgaan in Dordrecht. Het RIVM onderzoekt de uitstoot van pfoa en stelt in 2016 dat ‘de grenswaarde voor chronische blootstelling in het ongunstigste geval 25 jaar lang is overschreden’. En dat ‘gezondheidseffecten niet zijn uit te sluiten’. Daarmee is de geest uit de fles.
De lont in het kruitvat
Ze storten emmertjes met verontreinigde grond en besprenkelen die met vervuild Papendrechts leidingwater. Retour afzender, noemen ze dat. Lemaire gaat met die actievoerders in gesprek. ‘We hebben namelijk dezelfde doelstelling. De voetafdruk op het milieu en op onze omgeving kleiner maken.’
Alleen heeft Lemaire niet met de toekomst te dealen, maar met de publieke verontwaardiging over het verleden. Hoe actueel dat nog is, wordt pijnlijk duidelijk na de uitzending van Zembla op 15 juni 2023: De pfas-doofpot’.
Kort en ongenuanceerd samengevat is de conclusie van de uitzending: de hoeveelheden pfas in de omgeving van de fabriek zijn schrikbarend hoog, en de directie heeft de schadelijke effecten van die chemische stoffen tientallen jaren in de doofpot gestopt.
In de verdediging gedrukt
Chemours verwijst in een officieel statement juist naar schandaaljournalistiek: ‘In tegenstelling tot wat de uitzending wil doen geloven, bestaat de kern van het verhaal uit oude beweringen die jaren geleden zijn opgeworpen en ontkracht, veelal vóór de oprichting van Chemours in 2015.’
Toch staat de datum van die tv-uitzending nog altijd in haar geheugen gegrift. Lemaire omschrijft dat moment als ‘de lont in het kruitvat van de controverse rondom ons bedrijf’. De spotlights worden met volle kracht op haar gericht, en ze voelt zich in de verdediging gedrukt.
Natuurlijk heeft Lemaire bij AkzoNobel ervaring opgedaan met vakbonden en ondernemingsraden, maar niet met de media. Dat is ‘een extra dimensie’, merkt ze op. ‘Sommige journalisten zoeken toch naar het rafelrandje van drama. Anderen willen je dan weer op een bepaalde manier wegzetten. Dat vind ik wel lastig.’
Kil en berekenend
Lemaire weet dat ze op haar tellen moet passen, maar die voorzichtigheid heeft wel een keerzijde. Ze komt geforceerd over. Drie weken na de uitzending krijgt ze tijdens een hoorzitting over de uitzending in de Tweede Kamer zelfs hardop het verwijt ‘kil en berekenend’ over te komen.
‘Dat is wel heftig, vooral als je weet dat je dat helemaal niet bent. Ook niet als manager. Maar het is onmogelijk om jezelf in zo’n setting te laten zien.’ Na de hoorzitting krijgt ze meteen bemoedigende berichtjes van collega’s, oud-collega’s en andere bekenden. ‘Om te zeggen dat ze weten dat ik niet zo ben.’
Het lontje blijft ondertussen branden. Chemours wordt aansprakelijk gesteld voor de schade van de uitstoot van pfoa tussen 1984 en 1998. Het Openbaar Ministerie start een strafrechtelijk onderzoek na de aangifte van strafpleiter Bénédicte Ficq in naam van enkele duizenden bewoners.
Uit de juridische procedures
Lemaire wordt daarbij persoonlijk in het vizier genomen. Zelf neemt ze dat niet persoonlijk op. Ze vindt dat eerder de polarisatie opzoeken. ‘We moeten juist uit die juridische procedures komen, want die gaan nog heel lang duren. Misschien krijgt er dan iemand gelijk, maar daar schieten we nu niks mee op. We wonen naast elkaar en je moet als buren een oplossing zoeken.’
Ook Extinction Rebellion weet de weg naar de fabriek te vinden. De uitstoot van chemische stoffen verminderen? ‘Nul uit de pijp’ is de slogan. Bij het jubileum van de Sliedrechtse actiegroep, de 250ste demonstratie, sluiten ook meer mensen aan.
Zelfs al worden de demonstraties groter en grimmiger, Lemaire ‘probeert ze positief’ te maken. ‘Dan zeg ik tegen mijn eigen mensen: awareness without emotion does not lead to action. Emoties zijn dus nodig, daar komt actie uit, en daar heb ik dan ook echt waardering voor.’
Hoge bomen
Hoge bomen vangen veel wind. Ceo’s die in de spotlights komen te staan, merken dat ook. Vooral wanneer ze de publieke opinie tegen hebben. En dat in een samenleving die steeds meer polariseert. Hoe gaan die leiders om met het wantrouwen, de emoties, de voortdurende aanvallen? Ze delen dat in alle openheid in de interviewreeks Hoge Bomen.
Lees ook de eerdere interviews in deze reeks:
Omgaan met heftige emoties
Ze heeft nooit gedacht ‘was ik maar bij AkzoNobel gebleven’, zegt ze. ‘Ik kijk altijd vooruit, niet achteruit. Ik heb hier mijn commitment aan gegeven, ik deel de visie en ik sta voor mijn mensen. Als het moeilijk wordt, dan moet je ook niet te snel denken: laat ik er nu maar mee ophouden. Zo ben ik niet. Ik blijf bij mezelf, ik blijf trouw aan mijn eigen principes.’
Zelfs als omwonenden Chemours beschuldigen van het veroorzaken van kanker? ‘Wij wijzen erop dat er volgens onderzoeken nog steeds geen verhoogd ziektebeeld is in de regio Dordrecht. Maar dat neemt niet weg dat ik me wel degelijk kan voorstellen dat mensen zorgen hebben op basis van de berichtgeving in de media.’
‘Omgaan met dat soort emoties is heel moeilijk, dan kom je al gauw op het punt dat mensen zeggen dat je niet empathisch bent. Geliefden die ziek zijn, dat is gewoon vreselijk, daar kun je niks tegenoverstellen.’
Medewerkers geven rondleidingen
Ze denkt oprecht dat het beeld wat de mensen hebben van de fabriek zoals die nu is ‘niet klopt met de werkelijkheid’. Het moederbedrijf heeft meer dan 75 miljoen dollar in Dordrecht geïnvesteerd om de uitstoot van chemische stoffen via water- en luchtfiltering te beperken.
Voor sommige stoffen bedraagt de reductie 99 procent, voor andere 80 procent en tegen 2030 moet dat ook 99 procent zijn. Dus zet Lemaire in op veel voorlichting geven en transparant opereren. Ze nodigt ook meer mensen uit op de fabriek. Die rondleidingen met de medewerkers slaan aan. Zo komt ook die andere kant van het verhaal aan bod.
‘Wij maken producten die ieder van ons heeft en die we niet kunnen missen. Als wij hier ophouden, gaan we die producten dan niet meer gebruiken? Nee, dan worden die uit landen gehaald waar minder gedaan wordt aan duurzaamheid.’
Lees ook: 40 Nederlandse bedrijven willen geen versoepeling van klimaatwetten
Leren uit gesprekken
Zelf gaat ze nog proactiever het gesprek aan: ‘Van bestuurders tot buren, mensen die voor of tegen ons zijn, en alles daartussenin. Die gesprekken kunnen moeilijk zijn en emotioneel wanneer mensen boos of verdrietig zijn. Het mooie eraan is dat je er altijd iets uit leert.’
‘Het gaat uiteindelijk ook niet over wie nou gelijk heeft. Daar kom je niet verder mee. Het gaat wel over hoe we samen een pad voorwaarts vinden. Dan zie je dat je het uiteindelijk over meer dingen eens bent dan oneens.’
Lemaire heeft tegelijkertijd ook geleerd om ‘te accepteren dat die gezamenlijke weg voorwaarts soms niet gevonden wordt’. De ‘allesomvattende oplossing’ bestaat niet in een gepolariseerde samenleving.
Altijd willen verbeteren
Dat is de realiteit, benadrukt ze. ‘Misschien niet de realiteit die ik altijd plezierig vind, maar zo is het leven nu eenmaal. En dan blijf ik bij waar ik zelf in geloof: de emissies reduceren en duurzaam produceren.’
‘Ik ben iemand die altijd aan de status quo tornt. Dat is mijn leitmotiv. Ik weet dat het altijd beter kan of anders kan. Daarom is het vak van fabrieksdirecteur zo mooi, want dan kun je dankzij de voortschrijdende techniek continu dingen verbeteren.’
Om echt impact te maken, wil ze dat verbeteren liefst samendoen. ‘Wat ik dan jammer vind, is dat er mensen zijn die enorm vasthouden aan de status quo en niet willen veranderen. Mensen zijn soms bang en boos, maar ze doen er alles aan om bang en boos te blijven.’
Punt achter dat verleden
Zo wordt toch de indruk gewerkt dat Chemours niets meer over het verleden wil horen. ‘Dat verwijt hoor ik ook af en toe. Ik zit er toch iets anders in. We moeten een punt zetten achter dat verleden.’
‘Dat proberen we te doen door concrete acties rond het opschonen van de moestuinen en zwemplas de Merwelanden. Ik bedoel daarmee niet dat we het verleden moeten vergeten, maar we moeten wel vooruit.’
Voelt ze zich verantwoordelijk voor het verleden? ‘Ik vind dat een heel moeilijke vraag, omdat ik hier in het verleden niet werkte.’ De kennis en de techniek van vandaag waren er toen niet. ‘Je kunt dus niet met de bril en de normen van vandaag naar het verleden kijken. Dat mensen dat toch doen, vind ik lastig.’
Schaduw van het verleden
Het gaat er nu echt anders aan toe, benadrukt ze, maar ‘het verleden zit wel in mijn taak van vandaag’. Haar focus is ‘het wegnemen van de zorgen’. Wat daarbij niet helpt, is dat achter elke actie, achter elk bericht in de media ‘de zweem schuilt dat het niet goed zou zijn’ bij Chemours.
‘Als iemand een brandweerwagen door onze straat ziet rijden, dan staat er in bepaalde media dat er bij ons allerlei incidenten zijn. We moeten rust hebben op dit dossier. Niet voor mezelf, maar voor iedereen die hier mee te maken heeft. In de eerste plaats voor onze buren en onze omgeving.’
‘De mens lijdt doorgaans het meest door het lijden dat hij vreest. Ik vind het schrijnend dat mensen zich zorgen maken over dingen waar ze geen zorgen over zouden moeten hebben.’ De overheid, denk aan de provincie en de gemeentes, wil die ongerustheid ook niet aanwakkeren, merkt ze in de gesprekken daarover. ‘Ze nemen dat heel serieus.’
Respect hebben voor elkaar
Het omgaan met boze stakeholders en met de media gaat haar inmiddels beter af, vindt ze. Ze blijft meer zichzelf, authentieker. ‘Hoe vaker je het meemaakt, hoe comfortabeler je erin komt te zitten. Ik ben van origine toch die techneut en fabrieksdirecteur. Dus dit is niet mijn natuurlijk gekozen werk, maar dit hoort wel bij het leiderschap.’
Respectvol met elkaar omgaan, dat is voor haar de basis. Als er nare dingen worden gepost op sociale media, dan leest ze die niet. ‘Ik kan dat wel een beetje wegrationaliseren. Deze persoon kent mij helemaal niet, dus waar baseert hij of zij zich op? Het is onprettig, maar het heeft niets te maken met wat ik daadwerkelijk doe of wie ik daadwerkelijk ben.’
Ze krijgt sowieso al gevraagd en ongevraagd advies, uit haar eigen brede netwerk. ‘Daar prijs ik me gelukkig mee. Wat ik helemaal prettig vind, is dat ze het ook gewoon zeggen wanneer ze iets niet goed vinden. Ook als je het even moeilijk vindt om support te vragen, komen ze in de lucht om je dat gewoon te geven.’
Stoom afblazen
Stoom afblazen na een zware dag doet ze liever met haar creatieve hobby’s. Ze is amateur edelsmid, volgt allerlei workshops van hoeden maken tot keramiek. En nee, wanneer ze echt boos is, wordt die keramiek niet naar een muur gekeild.
Lemaire vindt het ‘niet zo moeilijk’ om haar emoties onder controle te houden. ‘Ik heb een diepgeworteld respect voor mensen. Ook wanneer ze een andere mening hebben. Ik werk in de chemie, maar ik weet ook dat chemie tussen mensen het allerbelangrijkste is.’
Alleen wanneer ze merkt dat die mensen echt niet willen luisteren of ‘de feiten niet tot zich willen nemen’, kan ze weleens boos worden. ‘Maar dat doe ik dan als de anderen het niet zien.’ In de auto bijvoorbeeld, met harde muziek aan.
Langs elkaar heen praten
Lemaire is zich ervan bewust dat de publieke opinie rond Chemours niet snel zal veranderen. Het dossier is te complex, waarbij het de ene keer gaat over moestuintjes en de andere keer over dwangsommen. Zo wordt er al snel langs elkaar heen gepraat en dat stagneert de boel. Volgens Lemaire is dat geen onwil, maar eerder een praktisch probleem, in een ‘moeilijk politiek landschap’.
‘De clou is, en dat is ook wat ik het liefste zou willen, dat we allemaal rond een en dezelfde tafel kunnen zitten.’ Een jaar geleden heeft ze die aanbeveling ook gedaan in het rapport van de Onderzoeksraad voor de Veiligheid. Die ronde tafel zou ‘om de boel vlot te trekken’ door een onafhankelijke regisseur moeten worden geleid.
Dat voorstel heeft de discussie goed gedaan. Er is meer interesse om samen te werken en volgens sommige partijen kunnen ze dat zelfs wel zonder regisseur. Die reactie heeft Lemaire een boost gegeven. ‘Ik ben daar blij om. Dat is wel een goede stap vooruit.’ Het komt er dus nog wel een keer van, die ronde tafel.
