‘Een unieke zaak.’ Zo typeert advocaat Sjoerd Lopik, partner bij De Roos Advocaten, het besluit van het Openbaar Ministerie om Tata Steel Nederland te vervolgen. De dagvaarding komt voort uit de aangifte die advocaat Bénédicte Ficq vijf jaar geleden namens ruim 800 omwonenden deed.
‘Een milieustrafzaak van deze omvang tegen de grootste CO2-uitstoter van het land: zoiets is in Nederland nog nooit vertoond’, zegt Lopik. ‘De uitkomst kan een nieuw juridisch precedent scheppen.’
Het OM stelt dat Tata Steel opzettelijk schadelijke stoffen in de lucht heeft gebracht, die gevaarlijk zijn voor de gezondheid van de omwonenden. Ook wordt de staalproducent beticht van het schenden van zijn zorgplicht; het bedrijf zou fabrieken onvoldoende hebben onderhouden, hebben gehandeld zonder vergunning en een aantal incidenten met rauwe kooks hebben verzwegen. Dat is steenkool die niet lang genoeg verhit is; in dat geval ontstaat er zwarte rook en kunnen giftige stoffen vrijkomen.
Juridische tweestapsraket
De dagvaarding is een soort juridische tweetrapsraket, legt Lopik uit. ‘Allereerst moet het OM bewijzen dat Tata Steel de milieuregels die in de aanklacht worden genoemd, daadwerkelijk heeft geschonden. Om tot hogere straffen te komen, moet het OM vervolgens aantonen dat die delicten tot een reëel gevaar voor de volksgezondheid hebben geleid. Bijvoorbeeld door te bewijzen dat bepaalde ziektes in de omgeving van Tata Steel bovenmatig voorkomen.’
Dat zou namelijk betekenen dat Tata Steel de volksgezondheid moedwillig in gevaar heeft gebracht, en dat is volgens artikel 173a van het Wetboek van Strafrecht strafbaar. Dat artikel vormde vijf jaar geleden het juridische hart van de aangifte van Ficq.
Die was niet alleen gericht op de ‘rechtspersoon’ Tata Steel, maar ook de ‘natuurlijke personen’ die ten tijde van de overtreding de touwtjes in handen hadden bij het bedrijf, onder wie de zittende ceo Hans van den Berg.
Lees ook: Tata Steel-ceo Hans van den Berg: ‘We hebben met oogkleppen op rondgelopen’
Zij hoeven vooralsnog niet in het beklaagdenbankje te verschijnen; het OM onderzoekt nog of Van den Berg en zijn medebestuurders mogelijk persoonlijk strafbaar kunnen worden gesteld. Maar het feit dat hier onderzoek naar wordt gedaan, markeert al een belangrijke kentering, zegt Lopik. ‘Meer dan in het verleden ligt de nadruk bij milieustrafzaken tegen bedrijven nu ook op individuele bestuurders.’
Boardroom buiten schot
Naast Tata Steel is dat ook zo bij het strafrechtelijke onderzoek tegen Chemours, dat sinds 2023 loopt. Ook dat onderzoek volgde op een aangifte van Ficq. ‘Ik hoop natuurlijk dat de menselijke beslissing een grote rol gaat spelen’, zegt ze tegen NOS. ‘Een bedrijf draait omdat er mensen de leiding hebben en daar beslissingen worden genomen.’
Volgens Lopik voelt het OM het veranderende maatschappelijke sentiment goed aan: burgers pikken het niet meer dat de boardroom buiten schot blijft. ‘Dat hebben we gezien bij een aantal eerdere zaken waarbij alleen het bedrijf werd vervolgd en de bestuurders niet. Het meest pregnant was de schikking die het OM in 2013 met de Rabobank sloot bij de Libor-fraude; de bank kocht niet alleen de eigen strafvervolging af, maar ook die van de betrokken medewerkers. Daar is veel commotie over ontstaan.’
Dat kan volgens Lopik worden gezien als een vorm van ‘klassenjustitie’. ‘Ik begrijp heel goed dat de maatschappelijke verontwaardiging daarover steeds groter wordt. Zeker als het gaat om bedrijven die het milieu vervuilen.’
Afschrikwekkende werking
De vraag of bestuurders ook persoonlijk aansprakelijk kunnen worden gesteld, hangt volgens Maikel van Wissen samen met de vraag welke functie het strafrecht heeft, of moet hebben. Als oprichter van de juridische ngo Advocates for the Future voert Van Wissen actie tegen grote vervuilers, maar hij kent ook de andere kant van de tafel. Eerder was hij de Brusselse partner bij De Brauw, de firma die Shell bijstond in de door Milieudefensie aangespannen klimaatzaak.
Lees ook: Milieudefensie maakt meer kans met nieuwe tactiek tegen Shell: stop met boren
‘De wet is er in eerste plaats om personen en bedrijven te sanctioneren die iets fout hebben gedaan’, zegt Van Wissen. ‘Maar er gaat ook een afschrikwekkende werking van uit. Bedrijven kun je niet in de gevangenis zetten, alleen beboeten. En een boete is voor organisaties vaak geen reden om hun werkwijze te veranderen. Maar als bestuurders zelf financieel geraakt kunnen worden of zelfs in de gevangenis kunnen belanden, is het ineens een ander verhaal. Ik heb twintig jaar lang bedrijven geadviseerd. Mijn ervaring: als het over persoonlijke aansprakelijkheid ging, gingen mensen pas echt opletten.’
De straffen zijn dan ook niet mals, vult Lopik aan. ‘Als de betrokken individuen bij een zaak als die van Tata strafrechtelijk zouden worden vervolgd en het OM kan bewijzen dat mensen ziek zijn geworden van de uitstoot, staat daar tot twaalf jaar gevangenisstraf op. Als blijkt dat er mensen eraan overleden zijn, is de maximumstraf vijftien jaar.’
10 procent van de jaaromzet
Al zijn de boetes voor bedrijven ook niet kinderachtig: die kunnen bij een veroordeling oplopen tot 10 procent van de jaaromzet. Tata Steel Nederland, dat in het boekjaar 2025-2026 een omzet van ongeveer 6 miljard euro realiseerde, hangt mogelijk dus een boete tot 600 miljoen euro boven het hoofd. ‘Er is zelfs jurisprudentie die suggereert dat het 10 procent van de totale concernomzet kan worden’, zegt Lopik.
Al nuanceert hij dat meteen. ‘Het probleem met boetes in milieuzaken is dat ze vaak veel lager uitvallen en niet in verhouding staan tot de winsten die worden gemaakt. De Algemene Rekenkamer heeft dat ook geconstateerd. Het is spannend om te zien wat de strafeis van het OM wordt en hoe de rechter met dit dossier zal omgaan.’
Lees ook: Vervang Tata Steel door een reusachtig AI-datacenter, zegt deze ondernemer
‘Onterecht en onnodig’
De zaak start op 20 november 2026 met een regiezitting, waarbij bekend wordt wat Tata Steel exact ten laste wordt gelegd. Lopik: ‘Tot nu toe houdt het OM de kaarten tegen de borst.’
Tata Steel suggereert in een reactie dat het met name om de incidenten met de rauwe kooks zou gaan, en het ‘niet tijdig’ melden daarvan. De staalproducent stelt dat het aantal gevallen sinds 2020 met 98 procent is teruggebracht en er tussen 2024 en 2025 geen incidenten meer hebben plaatsgevonden. Volgens het bedrijf zijn de verwijten daarom ‘onterecht’ en een strafzaak ‘onnodig’.
Van Wissen vindt het een schokkende reactie. ‘Tata Steel zegt eigenlijk: het is gebeurd, laat het rusten.’ Het getuigt volgens hem van weinig maatschappelijk bewustzijn. ‘Ik denk dat het bestuur niet beseft in welk spanningsveld het zich bevindt. En bovendien: het strafrecht gaat altijd over het verleden, over dingen die al zijn gebeurd.’
Waarschuwingen en miljoenenboetes
Het proces zal jaren in beslag nemen, verwachten de advocaten. Lopik is voorzichtig optimistisch over de kansen van het OM. ‘Ik ga ervan uit dat ze een gedegen dossier en veel bewijs hebben, anders waren ze niet tot vervolging overgegaan. Maar bij milieuzaken is de bewijslast technisch en juridisch ingewikkeld, dus het is zelden een gelopen race.’
Van Wissen erkent dat de bewijsvoering complex is. ‘Maar de kans is niet klein’, zegt hij. Hij wijst op de onderzoeken die er al liggen. Het RIVM waarschuwde dat de uitstoot van de staalfabriek direct bijdraagt aan de hoeveelheid fijnstof, stikstofdioxide, lood en PAK’s in de omgeving en dat die stoffen de kans op negatieve gezondheidseffecten vergroten. Over de grafietregens waarmee Tata Steel in 2019 in het nieuws kwam, zei het instituut dat die in het bijzonder schadelijk zijn voor jonge kinderen.
Tata Steel kreeg ook al meerdere boetes voor het overschrijden van de milieunormen: begin dit jaar nog twee bonnen van 8,5 miljoen euro, een record. ‘Misschien ben ik bevooroordeeld’, zegt Van Wissen. ‘Maar in mijn optiek ligt er al ontzettend veel bewijs over de uitstoot en aangerichte schade.’
