Milieudefensie is niet moegestreden na het in 2024 verloren hoger beroep tegen Shell. Integendeel – het lijkt juist nieuwe energie te hebben gegeven. De milieuorganisatie daagt de oliegigant nóg een keer voor de rechter, de dagvaarding werd deze week verstuurd.
Milieudefensie eist nu dat Shell stopt met het aanboren van nieuwe olie- en gasvelden. Daarnaast moet het concern CO2-reductiedoelen vastleggen voor de periode na 2030, in lijn met het doel uit het Parijsakkoord om de mondiale opwarming onder de 2 graden te houden, en liever nog op maximaal 1,5 graden.
Shell moet volgens de claim niet alleen de eigen uitstoot verlagen, maar ook de uitstoot die wordt veroorzaakt door het verbranden van de benzine, diesel en andere brandstoffen die het verkoopt. Daar is de meeste winst te halen: deze scope 3-emissies zijn goed voor zo’n 95 procent van de totale klimaatvoetafdruk van het bedrijf.
Gevaarlijke klimaatverandering tegengaan
De eisen verschillen wezenlijk van die van de vorige zaak tegen Shell, die in 2019 werd gestart. Toen probeerde Milieudefensie de oliegigant via de rechter te dwingen om de uitstoot, inclusief scope 3, tegen 2030 met 45 procent te verminderen. De zaak werd in eerste instantie beslist in het voordeel van Milieudefensie, maar in hoger beroep werd het vonnis vernietigd.
Ja, Shell heeft de plicht – een op de maatschappelijke zorgvuldigheid gebaseerde zorgplicht, in juridisch jargon – om de eigen uitstoot te beperken, en daarmee gevaarlijke klimaatverandering tegen te gaan. Het hof wilde alleen niet zover gaan om het ‘generieke’ reductiepercentage van 45 procent dat voor landen geldt, op een individueel bedrijf te plakken.
Die afwijzing was een klap, maar tegelijkertijd zagen Milieudefensie-directeur Donald Pols en advocaat Roger Cox aanknopingspunten om een vervolgzaak op te bouwen. Het hof erkende namelijk ook dat de CO2-uitstoot ‘drastisch’ naar beneden moet om de doelen van Parijs enigszins binnen bereik te houden, en dat daarvoor ook iets aan de aanbodzijde moet gebeuren.
Negatieve gevolgen voor energietransitie
En toen kwam de uitsmijter van het vonnis: ‘Van olie- en gasbedrijven kan worden verlangd dat zij bij hun investeringen (…) rekening houden met de negatieve gevolgen die uitbreiding van het aanbod van fossiele brandstoffen voor de energietransitie heeft. De voorgenomen investeringen van Shell in nieuwe olie- en gasvelden kunnen hiermee op gespannen voet staan.’
Alleen, stelde het hof, was dat nou net niet de vraag die hier moest worden beantwoord.
Een advies of hint was het waarschijnlijk niet, denkt Laura Burgers, klimaatjurist en universitair docent aan de Universiteit van Amsterdam. Het gerechtshof is immers onpartijdig. ‘Maar opmerkelijk was het wel: ze hadden deze overweging achterwege kunnen laten. Ik lees hem vooral als invulling van wat het hof óók oordeelt, namelijk dat juist Shell als historisch grote uitstoter wel degelijk een zorgplicht heeft om iets tegen klimaatverandering te doen. Het hof vond alleen dat het die plicht niet kon vertalen in een concreet reductiepercentage.’
Lees ook: Follow This wil weten hoe Shell en BP straks hun geld verdienen
Heeft Milieudefensie in 2019 dan de verkeerde eis gesteld? ‘Zo zou ik het niet zeggen’, reageert Loes van Dijk. Ze is oprichter van Climate Court, een platform dat klimaatrechtszaken wereldwijd volgt. ‘Milieudefensie was zeven jaar geleden de eerste die probeerde om bedrijven via het recht aan de Parijsdoelen te committeren. Dat was toen onontgonnen terrein: het kost veel tijd – en ook veel geld – om te leren wat je wel en niet kunt vragen.’
Concrete gedragsbeperkingen
Dat Milieudefensie de zaak in eerste instantie won, maar in hoger beroep bakzeil moest halen, laat volgens Burgers zien dat daarover onder rechterlijke instanties nog geen consensus is. ‘Die discussie is volop gaande. Milieudefensie is tegen het vonnis bij de Hoge Raad in cassatie gegaan. Dat gaat over de vraag of het recht goed is toegepast. Het wordt heel interessant om te zien wat daaruit komt.’ Die uitspraak wordt in de eerste helft van 2027 verwacht.
Hoe dan ook is de focus op olie- en gasvelden volgens de deskundigen kansrijker. ‘De eerste zaak draaide om abstracte reductiepercentages’, zegt Van Dijk. ‘Dit gaat over concrete gedragsbeperkingen. Bovendien is de impact van het openen van nieuwe velden met de huidige wetenschap makkelijker meetbaar, en directer aan het actieve handelen en de investeringsbeslissingen van Shell te koppelen. Dat maakt deze claim juridisch makkelijker op te leggen.’
Milieudefensie benadrukt het gevaar van een zogeheten lock-in effect. Shell kan volgens de milieuclub in potentie nog 700 olie- en gasvelden ontwikkelen. Het kost tientallen miljarden om die in gebruik te nemen, miljarden die over meerdere decennia worden afgeschreven, zegt advocaat Roger Cox tegen NRC. ‘Die investeringen willen bedrijven natuurlijk uitnutten. Met elke nieuwe investering creëert Shell dus zijn eigen weerstand tegen de energietransitie.’
‘Onrealistisch en onredelijk’
Tegelijkertijd wil Shell in 2050 een bedrijf zijn met netto-nul uitstoot. Het openen van nieuwe velden, die tot langdurige nieuwe emissies leiden, staat daar haaks op, zegt Van Dijk. ‘Het hof heeft al bepaald dat Shell een zorgplicht heeft. Dat zou met deze nieuwe zaak kunnen betekenen dat bepaalde dingen straks niet meer mogen.’
Het is alleen niet aan Milieudefensie of de rechter om dat op te leggen, reageert Shell, maar aan overheden. Het concern noemt de nieuwe claim ‘onrealistisch, onredelijk en fundamenteel misplaatst’.
Milieudefensie zou de realiteit van het wereldwijde energiesysteem negeren en voorbijgaan aan de behoefte aan olie en gas, volgens Shell momenteel goed voor ongeveer 80 procent van de mondiale energiebehoefte. ‘Investeringen in olie- en gasontwikkeling zijn dan ook nodig om de leveringszekerheid in de komende jaren te waarborgen.’
Lees ook: Vergeet Milieudefensie, Shell heeft een groter probleem als medewerkers uit onvrede weglopen
Volgens het Internationaal Energieagentschap (IEA) stroken zulke investeringen echter niet met de ambitie van de energiesector om klimaatneutraal te worden. De velden die nu in gebruik zijn, plus nieuwe velden die vóór 2021 zijn goedgekeurd, voldoen volgens het Net Zero Emissions-scenario uit 2023 ruim aan de resterende vraag naar olie en gas in een ‘wereld die op koers ligt voor netto-nul uitstoot in 2050’.
Burgers: ‘Het IEA wijst er ook op dat we met de huidige hoeveelheid opgepompte olie en gas de legale grens van 1,5 graden opwarming al overschrijden.’
Effect op hele klimaatsysteem
Een recent oordeel van het Europees Hof voor de Rechten van de Mens kan volgens Burgers ook goed uitpakken voor Milieudefensie. Deze zaak – tegen de Noorse staat, aangespannen door Greenpeace en Young Friends of the Earth Norway – draaide om tien door de overheid verstrekte vergunningen voor het zoeken naar olie in de Barentszzee.
Volgens de milieuorganisaties had de regering bij de toekenning te weinig rekening gehouden met het klimaat, en daarmee mensenrechten geschonden.
Van mensenrechtenschendingen was volgens het Europees Hof geen sprake omdat het om een verkenning ging, niet om een boorvergunning. ‘Maar het Hof maakte ook duidelijk dat er in de procedure rekening moet worden gehouden met de klimaatimpact van nieuwe fossiele brandstofwinning, inclusief de scope 3-emissies’, zegt Burgers. ‘Noorwegen had graag gezien dat het alleen de uitstoot van het aanboren moest meerekenen, en niet ook de uitstoot van het uiteindelijke verbranden van de nieuwe olie en gas. Maar dat moet dus wel. Ook als dat in een ander land gebeurt.’
Zulke uitspraken gaan over grenzen heen, vult Van Dijk aan. ‘In het internationale klimaatrecht wordt heel erg naar elkaar gekeken.’
Lees ook: De erfenis van Urgenda: hoe één klimaatzaak honderden nieuwe ontketende
