Hoe bekender Donald Pols werd, hoe meer hij besefte dat zijn verleden hem een keer zou inhalen. Op zijn tweede werkdag als hoofd duurzaamheid en corporate communicatie bij Tata Steel barstte de bom. NRC onthulde dat Pols, die is geboren en opgegroeid in Zuid-Afrika, als 19-jarige voorzitter was van de Afrikaner Studente Front (ASF).
Het gaat om een extreemrechtse studentenbeweging die zich begin jaren 90 fel verzette tegen de afschaffing van de apartheid. De geschiedenis kwam aan het licht toen historica Anne-Lot Hoek Pols’ naam tegenkwam bij onderzoek voor een boek over het apartheidsverleden van Zuid-Afrika en Namibië. NRC brengt hem ook in verband met acties om een toespraak van Nelson Mandela op zijn universiteit te verstoren.
Twee keer landelijk nieuws
Voor de tweede keer in een maand tijd haalde Pols alle media. De eerste keer was toen de voormalig directeur van Milieudefensie aankondigde dat hij aan de slag ging bij een bedrijf waartegen hij voorheen juist streed: Tata Steel, de grootste CO2-uitstoter van Nederland.
Lees ook: Activist wordt insider: kan Donald Pols Tata Steel echt veranderen?
Pols’ nieuwe werkgever greep direct in. Op 2 juni deelde Tata Steel Nederland in een verklaring dat zijn contract per direct is beëindigd nu er ‘aanvullende informatie’ naar buiten is gekomen. ‘De raad van bestuur betreurt het dat in de gesprekken tijdens de aanstellingsprocedure van Donald niet alle informatie is gegeven die (…) belangrijk is om een goed overwogen besluit te nemen over zijn aanstelling’, aldus het bedrijf.
Volgens deskundigen kon Tata Steel niet anders. ‘Vooropgesteld is dit natuurlijk een groot persoonlijk drama’, zegt Hans van Oosterhout, professor corporate governance bij de Rotterdam School of Management van de Erasmus Universiteit. ‘Maar vanuit bestuurlijk oogpunt was dit de enige logische optie. Mensen moeten fouten kunnen maken, maar die moeten een behoorlijke vervulling van de rol niet in de weg staan.’
Transparantie belangrijk
Hoe treurig ook, zeggen experts: het maakt niet uit dat het om gebeurtenissen van 35 jaar geleden ging en Pols er overduidelijk spijt van heeft. Meer dan zijn extreemrechtse verleden wreekt het zich vooral dat hij dat verleden niet in de sollicitatieprocedure gemeld heeft.
‘Ik maak althans uit de verklaringen van Tata in de media op dat hij er niets over gezegd heeft’, zegt Jeroen Veldman, hoogleraar Corporate Governance aan Nyenrode Business Universiteit. ‘De rol van communicatiedirecteur is nauw verweven met het imago van de onderneming. Dan is transparantie belangrijk, juist voor Tata Steel.’
Volgens Ralf Knegtmans, managing partner van executive searchbureau De Vroedt & Thierry, zijn in de sollicitatieprocedure aan beide kanten cruciale fouten gemaakt. ‘Ik adviseer kandidaten altijd in elk geval deze twee vragen te stellen. Is er iets uit je verleden of persoonlijke situatie dat invloed kan hebben op de aard en geloofwaardigheid van je functioneren in deze rol? En is er nog iets dat we niet besproken hebben, maar wat we redelijkerwijs wel zouden moeten weten voor deze functie?’
Daarmee heb je natuurlijk alsnog geen garantie dat iemand naar waarheid antwoordt. Knegtmans: ‘Maar het dwingt kandidaten wél om een bewuste keuze te maken en al dan niet keihard een potje te gaan liegen. Als er later toch belastende informatie naar buiten komt, kunnen ze zich niet verschuilen achter het feit dat er nooit naar gevraagd is.’
‘Verwerpelijk gedrag, foute standpunten’
Naar Pols’ beweegredenen om te zwijgen is het gissen, al werpt het interview met NRC enig licht op de zaak. Pols stelt met ‘enorm veel schaamte’ op de periode terug te kijken: zelfs zijn vrouw en kinderen wisten nauwelijks iets van zijn tijd bij ASF. ‘Het is verwerpelijk gedrag, het waren foute standpunten, hele foute standpunten.’
Als NRC Pols een foto voorlegt waarop hij naast een spanddoek van ASF staat, ontkent hij in eerste instantie dat hij het is. Op het spanddoek is een Odal-rune te zien, een nazistisch symbool dat door de Duitse SS werd gebruikt. Later komt hij erop terug. ‘Door te ontkennen zocht ik even ruimte voor mezelf om mijn gevoelens te kunnen vatten. Maar ik walg van die foto die jullie mij hebben laten zien.’
Pols was terughoudend met het aannemen van publieke rollen, zegt Veldman. ‘Ook dat is een teken dat hij er mee heeft geworsteld. Die worsteling en de toenemende druk gedurende zijn carrière om daar iets mee te doen, zijn tragisch. Zoals het ook tragisch is dat hij de kans om zijn expertise bij Tata in de praktijk te brengen, na twee dagen op heeft moeten geven. Ik had het hem graag zien doen.’
Explosieve cocktail
Hij was zich bewust van de risico’s, zegt Pols tegen NRC. Hij kwam in 2006 bij de Tweede Kamerverkiezingen op de conceptkandidatenlijst van de SP, maar trok zich om ‘privéredenen’ terug. ‘Ik wilde niet dat er in mijn verleden werd gedoken.’
De commotie die zijn overstap naar Tata veroorzaakte, had hij naar eigen zeggen dan weer niet voorzien. Een inschattingsfout, aldus de experts. Een controversiële transfer in combinatie met een verzwegen verleden, dat is een explosieve cocktail. ‘Pols stapte over van een milieuorganisatie naar een enorme vervuiler’, zegt Knegtmans (De Vroedt & Thierry). ‘Dat is natuurlijk een enorme stunt.’
Een stunt die de aandacht trok van onderzoeker Hoek, die zich met haar bevindingen bij NRC meldde. Pols was immers niet zomaar iemand, maar een van de boegbeelden van de milieubeweging in Nederland. De man die van Milieudefensie een juridische pitbull maakte, die grote uitstoters via rechtszaken wilde dwingen zich aan het Parijsakkoord te houden.
De milieuorganisatie schreef in 2021 geschiedenis door Shell in een klimaatzaak in eerste aanleg te verslaan. Beelden van een juichende Pols, met zijn kenmerkende fedora, gingen de wereld over.
Lees ook: Milieudefensie maakt volgens juristen meer kans met nieuwe tactiek tegen Shell
Harder afgestraft
De onthullingen slaan ook de bodem weg onder de geloofwaardigheid van Pols als klimaatstrijder, zegt Van Oosterhout, en daarmee als duurzaamheidsdirecteur. ‘Zelfs als hij dit in de gesprekken met Tata Steel wel op tafel had gelegd, had hij de baan waarschijnlijk alsnog niet gekregen.’
Dat heeft te maken met de zogeheten hypocrisy penalty die in het bedrijfsleven geldt, legt hij uit. ‘Organisaties die zich ethisch profileren worden door aandeelhouders veel harder afgestraft voor hetzelfde onethische gedrag dan bedrijven zonder moreel imago. Bedrijven die zichzelf hoog op het schild hijsen, creëren immers een bepaald verwachtingspatroon. Ik denk niet dat Tata Steel dat risico met Pols had willen nemen.’
Opvallend is dat Milieudefensie wel op de hoogte was van zijn verleden. In de zomer van 2021 lichtte Pols Marty Smits in, destijds bestuursvoorzitter en nu voorzitter van de raad van toezicht. Dat deed hij nadat er een poging was gedaan om hem te chanteren. ‘Donald heeft tijdens ons gesprek duidelijk op alle fronten afstand genomen van zijn verleden en spijt betuigd’, stelt Smits in een korte verklaring.
Onder de radar
De ‘koninklijke weg’ was volgens hoogleraar Jeroen Veldman geweest als Pols bij zijn benoeming tot directeur meteen openheid van zaken had gegeven. ‘Hij had niet moeten wachten tot hij gechanteerd werd of journalisten en onderzoekers zich meldden. Bij zijn sollicitatie had hij zelf de kaarten op tafel moeten leggen. Dan was het besluit om hem aan te stellen gedragen geweest.’
Het beste dat Pols nu kan doen, is zich gedeisd houden, denkt Knegtmans. ‘Hij zal eerst moeten wachten tot het stof is neergedaald. Waarschijnlijk zal hij na een tijdje onder de radar aan de slag gaan. Met interim-klussen, als consultant of adviseur. Het is een man die echt wel wat kan.’
Ook hoogleraar Van Oosterhout verwacht niet dat Pols terugkeert in een publieke functie. ‘Wie eenmaal uit de gratie raakt, krijgt zijn geloofwaardigheid maar moeilijk terug.’
