De Amsterdamse rechtbank heeft Milieudefensie vorige week woensdag ontvankelijk verklaard in de klimaatzaak tegen ING. Het is een formele stap, maar wel een belangrijke: het betekent dat de zaak aan de wettelijke eisen voldoet om inhoudelijk te worden behandeld. ING heeft nog geprobeerd dat te voorkomen, maar alle bezwaren van de bank werden afgewezen.
Dat Milieudefensie na Shell de grootste bank van Nederland in de rechtszaal wil aanpakken, was de laatste tijd min of meer naar de achtergrond verdwenen. De organisatie was het afgelopen jaar vooral in het nieuws vanwege de soap rondom voormalig directeur Donald Pols.
Pols haalde eerst alle media met zijn besluit om van Milieudefensie naar Tata Steel over te stappen, waar hij directeur duurzaamheid en corporate communicatie zou worden, en vervolgens omdat hij daar vrijwel direct weer werd ontslagen nadat bekend werd dat de geboren Zuid-Afrikaan vroeger voorman van een extreemrechtse studentenvereniging was en tegen de afschaffing van apartheid streed.
Lees ook: Donald Pols viel niet alleen over zijn verleden, maar ook over zijn stilzwijgen
Grootste én meest vervuilende bank
Te midden van al dat mediageweld bouwde Milieudefensie intussen verder aan wat de eerste klimaatzaak tegen een Nederlandse bank moet worden. ING is de grootste bank van ons land, en volgens de milieuorganisatie ook de meest vervuilende. Dat komt niet doordat de bank nou zelf zoveel CO2 uitstoot, maar vanwege de uitstoot die ING financieert, bijvoorbeeld door leningen en bedrijfskredieten aan olie- en gasbedrijven te verstrekken.
Financed emissions heten die in jargon. Bij ING bedroeg deze gefinancieerde uitstoot volgens de eigen duurzaamheidsrapportage in 2024 ongeveer 264 megaton CO2-equivalenten (CO2e). Ter vergelijking: Nederland stootte in datzelfde jaar 144,4 megaton CO2e uit. En volgens de Eerlijke Bankwijzer zien we bij ING nog maar het topje van de ijsberg, omdat de gerapporteerde uitstoot slechts 22 procent van de totale leningen betreft. Over de beleggingen en obligaties rapporteerde de bank helemaal niet.
Of je nou zélf olie uit de grond haalt of betaalt voor het boren, je bent hoe dan ook verantwoordelijk, aldus Milieudefensie. Begin 2024 stelde de organisatie ING formeel aansprakelijk voor de bijdrage van de bank aan gevaarlijke klimaatverandering. Een jaar later volgde de dagvaarding.
Mensenrechten als sleutel
Het idee om financiële instellingen op hun verantwoordelijkheid aan te spreken is niet nieuw, zeggen klimaatjuristen Tim Bleeker (Vrije Universiteit) en Laura Burgers (Universiteit van Amsterdam). Burgers: ‘Al tientallen jaren wordt in internationale verdragen en door de wetenschap en banken zelf erkend dat de financiële sector een cruciale rol speelt in de overgang naar een klimaatneutrale economie.’
Zo is het ook in het Parijs-akkoord vastgelegd. Om de opwarming van de aarde tot ruim onder de 2 °C en liefst onder de 1,5 °C te beperken, moet niet alleen de uitstoot omlaag, maar wordt ook expliciet gesteld dat de geldstromen daarmee in lijn moeten worden gebracht. Bleeker: ‘Als financiële instellingen vervolgens niet meebewegen, is het logisch dat ze op een gegeven moment de vraag krijgen of ze hun activiteiten nog wel op deze manier mogen voortzetten.’
Lees ook: ‘Financier van de klimaatcrisis’ of zondebok? Wat de klimaatzaak tegen ING zo opvallend maakt
Milieudefensie beroept zich daarbij op de ongeschreven zorgvuldigheidsnorm uit het Burgerlijk Wetboek. ‘Dat is een open norm die rechters zelf kunnen invullen’, legt Bleeker uit. ‘Milieudefensie gebruikt verschillende aanknopingspunten. De eerste is die van gevaarzetting: ING doet iets wat gevaarlijk is.’
Daar zitten wel wat haken en ogen aan. Bleeker: ‘De activiteiten van de bank staan slechts indirect in verband met het directe gevaar. De tweede en in mijn ogen meer kansrijke benadering is het eerbiedigen van mensenrechten. Overheden en bedrijven hebben de plicht om fundamentele mensenrechten te respecteren, zoals het recht op een ongestoord gezinsleven en een veilige en gezonde leefomgeving. Klimaatverandering is een bedreiging voor allebei. Daar zou een zorgplicht uit kunnen voortvloeien voor bedrijven als ING om hun beleid in lijn te brengen met klimaatdoelstellingen.’
Erfenis van de Shell-zaak
Milieudefensie wil dat ING het klimaatbeleid in lijn brengt met de doelen uit het Parijs-akkoord. Concreet eist de milieuorganisatie dat de bank de totale CO2-uitstoot tegen 2030 halveert ten opzichte van 2019, en daarna verder afbouwt. Inclusief de gefinancieerde emissies, want daar zit de winst. De eigen uitstoot van ING bedraagt slechts 27 kiloton: 0,01 procent van het totaal.
Klinkt bekend? De actiegroep legde in 2018 min of meer dezelfde eis op tafel in de rechtszaak tegen Shell en haalde wereldwijd het nieuws door die zaak in 2021 te winnen. Drie jaar later werd die uitspraak in het hoger beroep vernietigd. Het Gerechtshof in Den Haag oordeelde dat Shell weliswaar de verplichting had om de uitstoot te verminderen, maar dat het onmogelijk was om daar een concreet getal op te plakken; zo’n norm was er voor olie- en gasbedrijven nog niet. En voor banken al helemaal niet, zegt ING nu.
Lees ook: Milieudefensie maakt volgens juristen meer kans met nieuwe tactiek tegen Shell: stop met boren
Toch hoeft dat volgens de juridisch experts geen struikelblok te zijn. ‘De rechtbank in Amsterdam is niet gebonden aan het oordeel van het Hof’, zegt Burgers. ‘Bovendien is het laatste woord over die uitspraak nog niet gezegd, want Milieudefensie is in cassatie gegaan bij de Hoge Raad.’
Voortborduren op Greenpeace-overwinning
Bleeker wijst ook op de overwinning van Greenpeace en inwoners van Bonaire op de Nederlandse Staat begin dit jaar. De rechter oordeelde dat Nederland veel meer moet doen om de eilandbewoners te beschermen tegen de gevolgen van klimaatverandering.
De rechter was ook kritisch op het ‘streefdoel’ van Nederland om in 2030 55 procent minder broeikasgassen uit te stoten dan in 1990. Volgens de internationale afspraken moet dat een bindend klimaatdoel worden, luidde het oordeel. De overheid kreeg achttien maanden de tijd om dat doel vast te leggen en met een plan te komen. Bleeker: ‘Ik denk dat we hier bij Prinsjesdag de eerste resultaten van gaan zien.’
Volgens Bleeker kan de rechtbank in de ING-zaak tot een soortgelijk oordeel komen. ‘Al gaat het natuurlijk om verschillende zaken, verschillende spelers en verschillende zorgplichten. Maar de rechter kan tegen ING zeggen: jullie moeten een klimaatplan maken in lijn met het 1,5 °C-doel, en dan mogen jullie zelf uitleggen hoe jullie daar komen. Het is niet ondenkbaar dat de bank in zo’n geval ook een ondergrens krijgt opgelegd op het gebied van CO2-reductie.’
Eigen verdienmodel in gevaar
De klimaatzaken van ING en Shell verschillen ook omdat ING simpelweg een heel ander bedrijf is. Geen producent van fossiele brandstoffen, maar een systeemspeler die nauw verbonden is met de stabiliteit van financiële markten. Bleeker: ‘Zo’n bedrijf heeft er zelf ook belang bij om mee te gaan in de duurzame transitie. Als het, bij wijze van spreken, olie op het vuur blijft gooien, brengt het zijn eigen verdienmodel in gevaar. De Europese Centrale Bank (ECB) maakt hier echt een speerpunt van.’
Burgers maakt een vergelijkbaar punt. ‘Anders dan een fossiele speler hoeft ING niet te krimpen. De bank kan haar investeringen juist verleggen naar duurzame bedrijven. ING heeft niet alleen iets te verliezen, maar ook iets te winnen.’
Lees ook: Steven van Rijswijk (ceo ING) is niet bang om het poldermodel te laten sneuvelen
