Europa moet eindelijk eens gaan besluiten wat het met zijn staalindustrie wil. Dat was eind 2024 de strekking van een opiniestuk van Lakshmi Mittal, bestuursvoorzitter van staalconcern ArcelorMittal, in de Financial Times.
Het stuk las als een hartenkreet. Europa moet gaan kiezen, schreef Mittal. ‘Willen we zelf ijzer en staal blijven produceren of geven we de voorkeur aan import, mogelijk met een hogere CO2-uitstoot? Deze fundamentele vraag moet nu worden beantwoord.’
De zwaar geplaagde Europese staalindustrie kreeg in februari een nieuwe klap met Amerikaanse heffingen van 25 procent op de invoer van staal en aluminium, voor de Europese Commissie aanleiding om de staalcrisis bovenaan de agenda te zetten.
Afgelopen woensdag presenteerde commissievoorzitter Ursula von der Leyen een actieplan dat de sector uit het slop moet trekken, het Steel and Metals Action Plan.
Motor voor Europese welvaart
De kernpunten: lagere tarieven en snellere toegang tot de vaak overvolle stroomnetten, striktere regels tegen staaldumping uit China en een uitbreiding van de Europese CO2-grensheffing. Bedoeld om het concurrentievermogen van de sector versterken, zegt Von der Leyen in een verklaring. ‘De staalindustrie is altijd een belangrijke motor geweest voor de Europese welvaart. Met dit actieplan bieden we een concrete oplossing voor een bloeiende sector.’
Lees ook: Europa’s staalindustrie piept en kraakt: raakt groen staal uit beeld?
Maar is dat wel zo? Deskundigen zijn sceptisch. Een van de voornaamste redenen dat Europese staalproducenten maar met moeite kunnen concurreren op de wereldmarkt, zijn de hoge energieprijzen. Elektriciteit is hier twee tot drie keer duurder dan in de Verenigde Staten, gas zelfs vier tot vijf keer. De commissie roept lidstaten op om flexibeler om te gaan met energiebelastingen en de tarieven voor netaansluitingen te reduceren.
Nederland te duur
Vooral in Nederland betalen bedrijven de hoofdprijs voor energie, bleek vorig jaar uit onderzoek. Veel EU-landen geven industriële grootgebruikers kortingen, Nederland niet. Ook zijn de belasting en nettarieven hier hoger. Dat leidt onder aan de streep tot een verschil dat kan oplopen tot 66 procent met landen als België, Duitsland en Frankrijk. Het kabinet zal dus dieper moeten snijden om dat recht te trekken.
‘Dat lijkt me heel moeilijk om door te voeren’, zegt Hans van Cleef, energie-analist bij adviesbureau Publieke Zaken. ‘Want de energiebelasting levert de schatkist ook geld op. Geld dat de overheid goed kan gebruiken voor het versterken van defensie, het bouwen van woningen en het halen van klimaatdoelen. Als het kabinet besluit Tata Steel minder zwaar te belasten, moet die rekening ergens anders worden neergelegd. Dan is de vraag: waar? Want het mag voor de burger niet duurder worden.’
Lees ook: Tata Steel-baas vraagt zichzelf regelmatig af: ‘Ben ik onderdeel van het probleem geworden?’
Staaldump uit China
De Europese staalsector is niet de enige in crisis. China heeft de productiecapaciteit de afgelopen decennia fors opgeschroefd, tot meer dan een miljard ton per jaar. Maar door de aanhoudende vastgoedcrisis in het land stokt de bouw en kunnen producenten dat staal in eigen markt niet meer kwijt. Waardoor het de wereldmarkt opkomt en de staalprijzen mondiaal laat zakken, beschrijft de Volkskrant.
Met de importheffingen van Trump is de vrees dat er straks nog meer Chinees staal in Europa wordt gedumpt. De EU hanteert al quota’s voor import, met een heffing van 25 procent wanneer die overschreden worden. Staalproducenten klagen echter dat die maatregel makkelijk te omzeilen is, bijvoorbeeld door het laatste stuk van het verwerkingsproces uit te voeren in een land waarvoor geen restricties gelden.
Brussel heeft die kritiek ter harte genomen; een van de instrumenten waarnaar in het actieplan gekeken wordt, is de introductie van een zogeheten melted and poured rule. Die bepaalt dat het land waar het metaal gesmolten is straks als land van herkomst geldt.
CO2-heffing aan de grens
In het kader van oneerlijke concurrentie gaat ook het zogeheten Carbon Border Adjustment Mechanism (CBAM) op de schop. Die wordt per 2026 van kracht en bepaalt dat internationale partijen voor de import van staal straks dezelfde CO2-heffing moeten betalen als fabrikanten in Europa.
Een stap in de goede richting, maar de verordening kent wel wat loopholes, klaagde onder meer bestuursvoorzitter Mittal van ArcelorMittal. Producten waarin staal is verwerkt vallen niet onder de regeling en ook de export wordt niet beschermd. De commissie wil de CO2-heffing uitbreiden naar zogeheten downstream producten, denk aan koelkasten, en zegt later dit jaar te komen met een voorstel voor het exportprobleem.
Lees ook: Je concurrenten spreken Chinees, ben je klaar voor deze keiharde strijd?
De Europese staalkoepel Eurofer is tevreden over de plannen, al blijven de hoge energiekosten volgens Henrik Adam, president van de belangenclub, de ‘olifant in de kamer’. Energie-analist Van Cleef (Publieke Zaken) waarschuwt daarentegen dat de sector niet te vroeg moet juichen. De maatregelen zijn volgens hem een stapje in de goede richting, maar nog niet voldoende.
Lidstaten zijn niet verplicht om de richtlijnen van de Commissie over te nemen. En al doen ze dat wel, dan kan het nog jaren duren voor het zover is. ‘Amerika en het Midden-Oosten schakelen zoveel sneller’, zegt hij. ‘En China helemaal.’
Meer gerecycled staal
Het valt de analist ook op dat er buiten de uitbreiding van de CBAM weinig aandacht voor duurzaamheid in de plannen is. De meest concrete voorstellen zijn streefcijfers voor gerecycled staal en aluminium voor ‘belangrijke sectoren’ en maatregelen om de export van schroot aan banden te leggen, zodat die binnen Europese grenzen blijft voor recycling.
Tegen dat laatste plan trekken recyclers fel van leer. Zo’n exportbeperking kan de sector ‘serieuze schade’ toebrengen, stelt koepelorganisatie Euric. Volgens de brancheclub blijft 80 procent van het gerecyclede schroot al binnen Europa en wordt de resterende 20 procent simpelweg geëxporteerd, omdat er in eigen markt geen vraag naar is.
Lees ook: De docu over Tata Steel lijkt sympathiek, totdat de topman emotieloos iemand op straat zet
Europese staalfabrieken willen hoofdzakelijk schroot van hoge kwaliteit, zegt Rick Debaere, topman van de Belgische recyclinggroep Galloo, tegen De Standaard. ‘Dat wordt vaak verwerkt in vlakstaal voor de auto-industrie. Voor minder gezuiverd schroot is veel minder interesse. Dat voeren we uit naar landen zoals Turkije en Egypte.’ Werp daarom geen handelsbarrières op, waarschuwt Euric.
Too little, too late
Van Cleef ziet ook weinig aanknopingspunten om de transitie naar groen staal te versnellen, ofwel staal geproduceerd met groene (uit hernieuwbare bronnen) waterstof.
‘Het actieplan is erg gericht op de concurrentiepositie en te weinig op de overgang naar groen’, zegt hij. ‘Terwijl dat de manier zou kunnen zijn om de sector weer concurrerend te maken. Nu komt de waterstofketen niet van de grond, omdat de vraag achterblijft. Misschien willen Brussel en de lidstaten de portemonnee niet trekken. Er moet gewoon heel veel geld bij om die vraagkant extra te stimuleren.’
Hij vindt het een gemiste kans. ‘De plannen zijn een stap in de goede richting, maar het is allemaal net te weinig en net te laat. Ik voel niet genoeg urgentie. Op deze manier blijft Europa achter de feiten aanlopen.’
