Liggen een Amazon, Google, Meta of een App Store dwars? Word je app geweerd zonder duidelijke reden? Kom je lager dan nodig uit in rankings van producten? Je hebt meer juridische munitie tegen big tech dan je denkt.
Met het Europese mededingingsrecht, de Digital Market Act (DMA) en Digital Services Act (DSA) is de balans tussen David en Goliath aan het verschuiven. Alleen is dat besef bij ondernemers nog niet helemaal doorgedrongen.
Dat veel bedrijven de stap nog niet echt durven zetten, komt door de eerste grote rechtszaken rond het Europese mededingingsrecht. Die lijken veel op de Amerikaanse rechtbankdrama’s op tv.
Procederen is kansloos
Daarin wordt een flink blik advocaten en experts opengetrokken, en worden juridische procedures zo lang mogelijk gerekt. Dit alles met het doel om de tegenstanders liefst bij voorbaat te laten opgeven. Dat heeft de indruk gegeven dat procederen tegen big tech kansloos is.
Zo heeft de Italiaanse energiegroep Enel pas na vijf jaar procederen het dominante Google op de knieën gekregen. De gigant moet de app JuicePass toelaten op Android Auto. De app wijst gebruikers van stekkerauto’s waar ze kunnen opladen en reserveren.
Een zaak die zelfs nog een paar jaar langer heeft geduurd is die van de Europese Commissie tegen Google Shopping dat zichzelf hoger op de ranking zette bij zoekopdrachten. De boete die in 2017 wordt opgelegd is 2,4 miljard euro. De bevestiging van deze boete van het Europees Hof van Justitie volgt in het najaar van 2024.
Boetes zijn peanuts
Voor de gemiddelde ondernemer zou zo’n boete einde verhaal betekenen, maar niet voor Google. ‘Die boetes of schadevergoedingen zijn, als je kijkt naar wat die bedrijven waard zijn, maar een deukje. Daar gaan ze heel makkelijk overheen’, zegt advocaat Daniel Mândrescu tegen MT/Sprout.
‘Zeker als daar een situatie tegenover staat waarbij ze door hun gedrag heel veel extra marktmacht hebben kunnen veroveren. Vanuit businessperspectief is dat dan een rendabele investering.’ Mândrescu is mededingingsrecht advocaat bij Geradin Partners en universitair docent EU-mededingingsrecht en tech regulering aan de Universiteit Leiden.
Het onderzoeken van zulke overtredingen duurt ook erg lang, vult Stefan Tuinenga aan. Hij is oprichter van het kantoor Lindenbaum en expert in mededingingsrecht. ‘Als de Europese Commissie vier of vijf jaar onderzoek moet doen, dan zijn de concurrenten al uit de markt verdreven. Dan krijgen die bedrijven wel een boete, maar voor andere bedrijven is het te laat. Die komen er bijna niet meer tussen.’
Lees ook: Big tech ziet goud in Europa’s angst voor digitale afhankelijkheid
Tijden zijn veranderd
De tijden zijn inmiddels veranderd. Van kansloos tegen big tech is de slinger omgedraaid naar kansrijk. Ondernemers die vinden dat hun zaken worden benadeeld, gekopieerd, gekannibaliseerd, kunnen dat serieus gaan aanvechten. Gewoon bij een Nederlandse rechter.
‘Als je constateert dat iets niet goed zit, kun je relatief snel naar een rechter stappen. En dat kan in alle 27 lidstaten van de Europese Unie. Deze wetgeving kan voor tienduizenden derde partijen enorm veel betekenis hebben’, geeft Mândrescu aan.
Hoe dat komt? Door een samenloop van nieuwe regelgeving en strengere handhaving. Brussel lijkt niet langer te willen wachten op een definitief besluit voordat er wordt ingegrepen, en dat is al te merken.
Zo waarschuwde de Europese Commissie Meta recent nog, omdat WhatsApp geen andere chatbots toelaat op het platform. In plaats van eerst de hele procedure af te ronden, wordt een voorlopige maatregel overwogen, waarmee Meta die bots meteen zou moeten toelaten. Dat versnelt zulke zaken aanzienlijk, en maakt het voor ondernemers die last hebben van monopoliegedrag een stuk aantrekkelijker om stappen te zetten.
Minder grijs gebied
Bij de jongere Europese Digital Markets Act (DMA) en de Digital Services Act (DSA) zit dat veel sneller ingrijpen al direct ingebakken. De DMA moet zorgen voor een gelijk speelveld voor digitale bedrijven en heeft daar duidelijke regels voor opgesteld. De DSA gaat over het veiliger maken van de online omgeving, en moet tegelijkertijd kleinere platforms, kmo’s en startups in staat stellen om op te schalen in Europa.
Mândrescu: ‘De DMA en DSA zijn ingrijpender voor big tech, omdat bedrijven wat minder grijs gebied hebben om mee te spelen. Over de interpretatie kun je altijd twisten, maar het staat vrij duidelijk in de wet wat je wel of niet mag doen. De bedrijven worden ook nauwlettend in de gaten gehouden. En ze moeten bij overtredingen vrijwel direct aanpassingen doen.’
Complexe discussies of langdurige onderzoeken zoals met het mededingingsrecht zullen naar verwachting minder voorkomen met DMA en DSA. De kans dat zo’n zaak slaagt, is ook groter. De recente winst van Bits of Freedom in hoger beroep tegen Meta is daar een duidelijk voorbeeld van.
Meta moet gebruikers op Instagram en Facebook de mogelijkheid bieden om een tijdlijn te kiezen die niet gebaseerd is op profilering. Dat is een verplichting op basis van de DSA. ‘Deze uitspraak in het hoger beroep laat wederom zien dat Meta niet onschendbaar is’, reageert algemeen directeur Evelyn Austin op het vonnis.
Lees ook: Philips is niet de enige die verliest van de underdog
Angst voor intimidatie
Normaal gezien zou deze zaak tegen Meta een hele complexe kwestie zijn onder het mededingingsrecht, weet Mândrescu. ‘Dan moet worden aangetoond dat er een dark pattern is, wat het heel ingewikkeld maakt. Daar zou ook heel veel economische analyse voor nodig zijn. Maar met deze oefening onder de DSA is het vrij simpel.’
Zijn ondernemers dan niet bang voor intimidatie? Stel dat je als app-ontwikkelaar compleet afhankelijk bent van de grote app stores. Hij begrijpt de angst. ‘App-ontwikkelaars denken dat ze dan moeilijker vindbaar worden, updates niet meer krijgen. Ze lijden liever een beetje dan dat ze verdwijnen. Niet nodig, want big tech weet inmiddels heel goed dat ze onder een vergrootglas liggen.’
‘Als zo’n Apple of Google de kraan van hun stores dichtdraaien, leidt dat vrijwel gelijk tot een schending van de DMA, evenals het mededingingsrecht. De juridische analyse die dan volgt is relatief eenvoudig, waardoor er weinig valt te winnen voor big tech. Als ze vergeldende stappen nemen tegen wie klaagt, maken ze het alleen maar erger voor zichzelf. Dan zullen de Commissie of toezichthouder ACM gelijk ingrijpen.’
Massaclaims doen pijn
Voor ondernemers is ook nog de Wet Afwikkeling Massaschade in een Collectieve Actie (WAMCA) van belang, geeft Tuinenga aan. ‘Een representatieve organisatie kan een actie starten namens alle benadeelden in Nederland. Daar gaat via een opt-out regeling. Iedereen doet mee, tenzij wordt aangegeven dat iemand niet meedoet. Dat kan heel veel pijn doen, want dan treed je op tegen big tech namens miljoenen mensen.’
Booking heeft op deze basis onder meer een massaclaim aan de broek van hoteliers wegens machtsmisbruik. Hotrec, de Europese koepelorganisatie, komt daarin op voor de ondernemers. Meer dan tienduizend hoteliers eisen miljoenen aan te veel betaalde commissie terug. En dit over een periode van twintig jaar.
‘Zonder deze massaclaims blijven schendingen van de regels voor big tech rendabel’, vult Mândrescu aan. ‘Het is heel simpel. Als deze zaken niet worden aangespannen, kan er weinig veranderen in de praktijk. Dan blijft big tech miljarden verdienen met dergelijke praktijken en zullen er onvoldoende prikkels zijn om de regels niet te overtreden.’
Gedrag aanpassen
De DSA en DMA zijn ook relatief nieuw, waardoor het even tijd kost om uit te kristalliseren, legt Tuinenga uit. ‘Maar met de Europese regels en het Nederlandse systeem van massaclaims kan big tech zeker pijn gedaan worden. Maar uiteindelijk gaat het ook om gedragsverandering, en je ziet dat ze hun gedrag nu al aanpassen.’
Dat blijkt ook uit de reactie van Google op de boete van 2,95 miljard euro die het in september 2025 krijgt opgelegd. Met zijn dominante positie verstoort het bedrijf volgens de Europese Commissie de markt voor onlineadvertenties. Google gaat meteen in beroep.
Toch komt het bedrijf twee maanden later met een oplossing om uitgevers en adverteerders meer keuze en flexibiliteit te geven. Of het probleem hier nu mee is opgelost, is nog onduidelijk. Wat wel duidelijk is: ondernemers die benadeeld worden en stil blijven zitten, verliezen sowieso van big tech.
Lees ook: Holie’s blikt terug op clash met koekjesgigant Lotus
