Peter Wennink is niet langer de ceo van ASML, maar een pensionado achter de geraniums is hij zeker niet. Hij is ‘in de overgang’, wat voor hem betekent dat hij nog actief is bij de TU Eindhoven, VDL Groep, het Nationaal Groeifonds, Heineken, de Semiconductor Alliance, de Eindhovensche Fabrikantenkring…
Vandaag geeft hij zichzelf liever de titel tht: ten minste houdbaar tot. ‘Die datum is er nog niet, maar die komt wel. Net als met bederfelijke goederen. Binnen een jaar of twee is het toch klaar’, zegt hij tegen MT/Sprout. ‘Dan krijg je een ander ritme.’
Tot zijn houdbaarheidsdatum is verstreken, blijft hij zich inzetten voor de zaken die hem raken en waar hij impact kan maken. Hij heeft niet meer de verantwoordelijkheid voor een wereldbedrijf. Hij kan wat vrijer denken, optreden als een ‘free agent’. Ook als het over de Europese autonomie gaat. Een hot topic met de geopolitieke spanningen van vandaag.
Slaapwandelend de crisis in
Al hangt iedereen inmiddels in de touwen van de dagelijkse verrassingen van president Donald Trump. Het keiharde protectionisme van de Verenigde Staten zou geen verrassing mogen zijn. Die omwenteling is jaren geleden al ingezet.
Trump begon in 2016 in zijn eerste termijn als president van de VS al met het terughalen van de industrie. Joe Biden is daarmee doorgegaan met zijn Inflation Reduction Act, legt hij uit. ‘Europa en Nederland heb ik toen al dik, dom en blij genoemd. Dat begrepen de mensen beter dan zelfgenoegzaam. We zijn gewoon slaapwandelend de crisis ingelopen.’
Nu lanceert Trump in zijn tweede termijn ‘geen steen, maar een raket in de vijver’, zegt hij. ‘Daarvan is iedereen heel nat geworden, maar ook wakker geschud. De wereld is geen dorp meer. Europa staat er alleen voor.’
Bittere pil
Best een bittere pil om te slikken, want die globalisering heeft de laatste zestig jaar gezorgd voor ongekende innovaties, een wereldwijde afname van armoede, een betere gezondheid, lage inflatie en lage kosten, somt Wennink op.
‘Daaraan is nu allemaal een einde gekomen. Dat klinkt wat dramatisch, maar het is gewoon zo. En dat moeten we ons wel realiseren.’ Wat is het antwoord hier dan op? Moet Europa zich dan maar even protectionistisch terugtrekken op het eigen continent?
Re:Europe
Europa wankelt? Tijd voor een nieuw perspectief.
Er wordt veel gesproken over de kwetsbare positie van Europa. Innovatie lijkt elders sneller te gaan. Geopolitieke verschuivingen zorgen voor onzekerheid.
Maar laten we niet vergeten: onze eigen economie heeft alles in zich om te concurreren op wereldschaal. Daarom introduceren we Re:Europe – een dossier over de kracht van Europese innovatie.
Hierin brengen we de verhalen van ondernemers, wetenschappers en denkers die laten zien dat Europa wél vooruitgaat. Dat we hier oplossingen creëren die ertoe doen. En die Europa minder afhankelijk maken van de rest van de wereld met haar economie, (digitale) infrastructuur, energie en industrie.
‘Nee, dat moeten we juist niet doen. Europa moet gewoon handel blijven voeren met de VS, met China, met India, met alle delen van de wereld. Ook al moeten we nu voor onszelf zorgen, dat betekent absoluut niet dat we alles zelf moeten gaan doen.’
Europa moet relevant blijven
Relevant blijven, dat vindt Wennink nu de belangrijkste opdracht voor Europa. ‘Die relevantie moeten we pushen. Als je kijkt naar defensie dan zijn we bijna irrelevant geworden. We zijn volledig afhankelijk van Amerika. Maar als je niet aan tafel zit, dan sta je waarschijnlijk op het menu.’
Europa heeft niet alleen een probleem met defensie. Dezelfde uitdagingen gelden voor digitalisering, gezondheidszorg en het klimaat. Dat zijn de vier grote (technologische) transities die nu gemaakt moeten worden. Daar moet de focus op komen te liggen. ‘Brussel zou zich daarop moeten organiseren en er vier Eurocommissarissen op moeten zetten.’
Niet alleen de politiek moet zich hierop focussen, want de samenleving bestaat uit meer partijen. Een maatschappelijke dialoog die leidt tot overeenstemming over de vier transities zal Europa de nodige slagkracht en standvastigheid geven.
Willen mensen hieraan bijdragen? Willen bedrijven meedoen? Die vraag moet breed gesteld worden. ‘Waarbij natuurlijk moet worden aangegeven dat het belang van Europa groter is dan het individuele belang, maar er moet voor iedereen wel wat inzitten. Niemand hoeft volkomen onbaatzuchtig te zijn, dat is ook onzin.’
Lees ook: Europa straks derde wereld? Van innovatieleider naar openluchtmuseum?
Sterk in samenwerken
Werkgevers- en werknemersorganisaties, kapitaalverstrekkers, zorg- en kennisinstellingen kunnen met die stip op de horizon veel meer samen de schouders eronder zetten. ‘Samenwerken, dat kunnen we in Europa. Bij ASML zijn we gewoon het resultaat van Europese samenwerking. Airbus, dat is ook een fantastisch voorbeeld daarvan.’
Het is uitermate belangrijk dat iedereen zich achter dezelfde vier doelen schaart, want de deglobalisering gaat de komende decennia alleen maar meer pijn doen. ‘De wereld wordt inefficiënter, daarmee komt er druk op innovatie. De kosten zullen hoog blijven, waardoor ook de inflatie hoog blijft.’
Op weg naar een relevant Europa zullen er bovendien wat heilige huisjes in Brussel moeten sneuvelen. De ‘paternalistische regelgeving’ bijvoorbeeld. Wennink wil ook af van ‘het dogma dat 27 landen het overal mee eens moeten zijn’.
Hij ziet meer in een ‘coalition of the willing‘, een soort economisch Schengen waar niet ieder land aan mee hoeft te doen. ‘Dat loslaten zal best moeilijk zijn voor Brussel, maar zo moeten we wel beginnen.’
De juiste druk
De Semiconductor Alliance is al zo opgezet, geeft hij een voorbeeld, die bestaat uit negen Europese landen die gaan samenwerken. De andere achttien mogen best later aansluiten, maar dan wel onder de voorwaarden van de initiatiefnemers.
Ziet Wennink al voldoende beweging in Europa? ‘Bij ASML heb ik van mijn ingenieurs één ding geleerd: onder de juiste druk wordt alles vloeibaar. Dat is wat we op dit moment aan het creëren zijn.’
‘We moeten samen de handen ineenslaan om de zorg betaalbaar te houden, klimaatoplossingen te vinden, defensie op orde te brengen en de achterstand in te lopen op het vlak van digitalisering.’
Gave samenleving
Autocratische leiders hebben meer bewegingsvrijheid. Ze kunnen sneller gaan, merkt hij op. ‘Maar in autocratische of semi-autocratische systemen worden altijd grote hoeveelheden mensen achtergelaten. Dat willen we niet.’
‘We hebben best een gave samenleving in Nederland en ook in Europa. Normen en waarden hebben hier nog betekenis. Maar die samenleving moet je wel in stand houden. Dat kost geld en dat moet je verdienen. Daarvoor moet je waarde creëren.’
Hoe dan? Europa heeft zoveel in huis, reageert hij. ‘Wij kunnen echt alles aan. We hebben vaardigheden, de competenties, de bedrijven, de universiteiten en de kennisinstituten om dat te doen.’
Kapitaal nodig
‘Alleen hebben we tot nu toe gezegd, als de Amerikanen het voor ons willen doen, dan laten we ze dat doen. Als we een fantastisch idee hebben, een creatieve startup of scaleup, dan laten we de Amerikanen daarin investeren.’
‘Wij kiezen liever voor een staatsobligatie, want dat is veiliger. Nog altijd zijn we zo een deel van onze creativiteit, van onze can-do-mentaliteit aan het uitverkopen. Dat moet teruggedraaid worden.’
Wat is daarvoor nodig? In de eerste plaats kapitaal. De Nederlandse pensioenfondsen hebben zo’n 1600 miljard euro aan pensioengeld, schat hij in. ‘Daarvan wordt tachtig procent belegd in de VS.’
Lees ook: Waarom Nederland een nationale investeringsbank nodig heeft
Producent worden, geen klant
Ook de banken zijn te risico-avers, vindt Wennink. De Bazel-regelgeving is wat te ver doorgeslagen. Slechts 25 procent van het kapitaal kan in Europa worden gebruikt voor risicovolle investeringen. Dat is in Amerika 75 procent, geeft hij aan.
‘We zijn lui geweest met ons kapitaal. We moeten dat weer lostrekken. We moeten aan onszelf denken en dat kapitaal inzetten. Zonder dat kapitaal gaan die grote innovaties die nodig zijn voor de maatschappelijke transitie niet hier gebeuren.’
Landen buiten Europa zullen die kansen namelijk wel benutten. ‘Dat betekent dat wij klant worden, de afnemers, niet de producenten. Dan brengen wij de waarde van het geld dat we hier hebben dus ook naar elders.’
Meer balans
Wennink hamert ook op meer balans. De vele honderden miljarden die nu worden uitgetrokken voor defensie zijn nodig voor de Europese veiligheid, maar wat blijft er dan over voor de klimaattechnologie, de gezondheidszorg of de digitalisering?
Die vier domeinen moeten tegelijkertijd worden aangepakt. ‘Je kunt wel degelijk ook de klimaattransitie financieren. Hoe groter het probleem, hoe groter de innovatie. Als we daar geld instoppen, dan gaan die innovaties ook gebeuren.’
Toch zijn er al wat van die grote innovatieve projecten jammerlijk mislukt, zoals het Zweedse Northvolt, de Europese droom voor een eigen batterij-industrie. ‘Dat was niet realistisch en overambitieus. Dat zal nog vaker gebeuren’, voorspelt Wennink. ‘Waar gehakt wordt, vallen spaanders.’
Lees ook: Failliet Northvolt wijst met de vinger naar Brussel
Handelsoorlog
Hij haalt een Nederlands voorbeeld aan: de zonneauto van Lightyear. ‘Een heel nieuwe auto-industrie opzetten, kost miljarden. Wat je hebt uitgevonden, kun je ook op een slimmere manier onder de aandacht brengen. Werk in een R&D-center samen met de auto-industrie en laat je daarvoor betalen.’
Kansrijkere initiatieven vallen ondertussen ook om. Zo verdringt goedkoop plastic uit China bijvoorbeeld de duurzamere oplossingen uit recycling of biologisch materiaal. ‘Dan kun je de CO2-uitstoot gaan beprijzen. Je kunt tegen de Chinezen zeggen dat ze onvoldoende bezig zijn met de circulariteit. Wij vinden dat als Europa belangrijk. Als ze niet meedoen, gaan we dat plastic dus beprijzen.’
Dat kunnen de Chinezen ook zien als een volgende zet in een handelsoorlog. ‘Elk sociaaleconomisch blok heeft zijn eigen prioriteiten. Voor Europa is dat de klimaatveiligheid. Wij vinden dat voor onze samenleving belangrijk. Daar moeten ze rekening mee houden. We moeten af van het idee dat we het allemaal met elkaar eens zijn, want dat zijn we niet.’
Zelfgenoegzaamheid
‘The global village has stopped working. De VS heeft de Wereldhandelsorganisatie opgeblazen. Dat betekent dat we veel meer multilaterale of bilaterale onderhandelingen zullen hebben over wat acceptabel is voor onze samenleving.’
Wennink komt terug op zijn nieuwe titel, tht, ten minste houdbaar tot. Het gaat niet om hem, benadrukt hij, maar om de kinderen en de kleinkinderen. ‘Ik wil graag helpen, meedenken en me inzetten, maar ik word volgende maand wel 68. Het is aan de jongere generaties om die verantwoordelijkheid op te pakken.’
Daar ziet hij helaas nog wat te weinig beweging ontstaan. ‘Als we dit gaan doen in Europa, dan mogen ze wel wat harder op de pedalen gaan trappen. In de landen buiten Europa wordt de noodzaak voor verandering veel meer gevoeld. Bij ons niet, dat is wel een probleem. Daar is die zelfgenoegzaamheid weer. We zijn nog altijd dik, dom en blij.’
De jongere generaties zullen het toch wel gaan voelen als het zo doorgaat? Dan komen ze wel in actie. ‘Ja, maar dan moet je in de achtervolging. Dan zie je het peloton uit het zicht verdwijnen. Als je het nu realiseert, kun je voorop rijden.’
