Wat is het anti-dwanginstrument?
De Europese Unie overweegt de inzet van haar zwaarste handelsinstrument in een oplopend conflict met de Verenigde Staten. Aanleiding is de dreiging van president Donald Trump om via importheffingen druk uit te oefenen op de landen die militair in Groenland aanwezig zijn. Te beginnen met 10 procent vanaf februari, maar dit kan oplopen tot 25 procent in juni als Trump Groenland dan nog niet in handen heeft.
In Brussel groeit de overtuiging dat sprake is van economische dwang, waardoor het zogeheten anti-dwanginstrument — ook wel de handelsbazooka — nadrukkelijk in beeld komt.
Het anti-dwanginstrument werd in 2023 ingevoerd om landen die handel inzetten als politiek drukmiddel effectief te kunnen beantwoorden. Het middel is juridisch en economisch verstrekkend, maar tot nu toe nooit toegepast. Juist daarom woedt nu de discussie of de EU bereid is dit instrument daadwerkelijk te gebruiken.
Wanneer is sprake van economische dwang?
Volgens Europese wetgeving is er sprake van economische dwang wanneer een derde land maatregelen neemt of dreigt te nemen om de Europese Unie of een lidstaat te dwingen tot een politieke beslissing. Het anti-dwanginstrument is ontwikkeld met grootmachten als de Verenigde Staten en China in het achterhoofd, die steeds vaker handel, grondstoffen en markttoegang inzetten als geopolitiek machtsmiddel.
De recente dreiging van Trump om vanaf 1 februari importtarieven van 10 tot 25 procent in te voeren als Kopenhagen niet meewerkt en Groenland afstaat, geldt in Brussel voor veel beleidsmakers als een schoolvoorbeeld van zulke dwang.
Lees ook: Hoe Trump het eeuwenoude recept van autoritair leiderschap volgt: 5 tactieken
Waarom wordt gesproken van een handelsbazooka?
Het anti-dwanginstrument biedt de EU toegang tot vergaande tegenmaatregelen. In het uiterste geval kan Brussel de toegang tot de Europese interne markt, goed voor zo’n 500 miljoen consumenten, beperken. Dat raakt niet alleen goederenstromen, maar ook diensten, investeringen en deelname aan aanbestedingen.
Vorig jaar lag een vergelijkbaar scenario al op tafel toen de VS dreigden met nieuwe tarieven. De Europese Commissie stelde toen een lijst op van circa 93 miljard euro aan Amerikaanse producten die getroffen zouden kunnen worden, zoals bourbon, vliegtuigonderdelen, soja en pluimvee. Uiteindelijk koos Brussel voor een akkoord dat stabiliteit moest bieden, maar dat door meerdere lidstaten als onevenwichtig werd gezien. Het anti-dwanginstrument bleef toen ongebruikt: te zwaar, te riskant en politiek te gevoelig.
Hoe verloopt de besluitvorming?
De inzet van het instrument is geen automatische stap. Zodra economische dwang formeel wordt vastgesteld, heeft de Europese Commissie maximaal vier maanden om de zaak te onderzoeken. Daarna beslissen de lidstaten met een gekwalificeerde meerderheid of het instrument wordt geactiveerd.
Bij een positief besluit volgt eerst een onderhandelingsfase met het betrokken land. Pas als die mislukt, kan de EU overgaan tot tegenmaatregelen. Die kunnen verder gaan dan importheffingen en onder meer bestaan uit het uitsluiten van buitenlandse bedrijven van EU-aanbestedingen of het beperken van intellectuele-eigendomsrechten.
Volgens de wet moeten de maatregelen proportioneel zijn en niet verder gaan dan de schade die de EU zelf ondervindt.
Politieke en geopolitieke risico’s
Omdat het instrument nooit eerder is gebruikt, zijn lidstaten verdeeld. Duitsland en Italië waarschuwen al langer voor overhaaste inzet zonder stevige juridische onderbouwing. Ook de bredere geopolitieke context speelt mee.
De EU is voor haar veiligheid in belangrijke mate afhankelijk van de VS, onder meer via de NAVO en de samenwerking rond Oekraïne. Een open handelsconflict met Washington kan die relatie onder druk zetten, wat eerder reden was voor terughoudendheid. Ook richting China koos Brussel recent nog voor dialoog, ondanks spanningen over exportbeperkingen op zeldzame aardmetalen en andere kritieke grondstoffen.
Lees ook: WEF: Economische conflicten tussen grootmachten grootste bedreiging voor 2026
Wat staat er nu op het spel?
Toch lijkt de kwestie rond Denemarken en Groenland voor veel Europese leiders een grens te markeren. Onder anderen Emmanuel Macron hebben verklaard dat de EU zich niet laat chanteren en onverkort achter Denemarken staat.
Als de EU besluit het anti-dwanginstrument te activeren, ligt een nieuwe handelsoorlog met de Verenigde Staten voor de hand. Een compromis lijkt ditmaal uitgesloten: Kopenhagen heeft herhaaldelijk benadrukt dat de soevereiniteit van Groenland niet onderhandelbaar is.
Worden de Amerikaanse tarieven daadwerkelijk ingevoerd, dan lijkt het moment aangebroken waarop Brussel de handelsbazooka niet langer alleen als afschrikmiddel gebruikt, maar ook inzet.
Lees ook: De Nexperia-rel is meer dan een diplomatiek incident, het is een reality check voor Nederland
