Riemen vast, want de komende jaren wordt het alleen maar turbulenter en stormachtiger in de wereld. De risico’s op geopolitieke spanningen, AI en klimaat domineren het Global Risks Report 2026 van het World Economic Forum (WEF). Dat is gebaseerd op de inzichten van 1300 experts, beleidsmakers en bedrijfsleiders. Zeg maar, het neusje van de zalm.
Het rapport zet ook meteen de toon voor de jaarlijkse bijeenkomst van zelfverklaarde en echte wereldleiders in het Zwitserse Davos. Ze komen dit jaar in grote aantallen: bijna 3000 deelnemers uit 130 landen.
Met 400 politieke leiders, een record, 850 ceo’s van topbedrijven en 100 technologiepioniers van het formaat unicorn. Van 19 tot 23 januari is het de bedoeling dat deze politieke en businesselite zich gaat focussen op hoe de internationale dialoog hersteld kan worden. En dat is nogal een uitdaging.
Het pessimisme over de wereldwijde vooruitzichten onder de groep ondervraagden is namelijk groot, zo blijkt uit het WEF-rapport. De helft verwacht de komende twee jaar toenemende instabiliteit (vorig jaar nog 36 procent).
Grote gevolgen voor Nederland
Voor de komende tien jaar neemt dat percentage nog toe (57 procent). Het mondiale politieke klimaat zal alleen maar gefragmenteerder worden, denkt 68 procent, waarbij grootmachten afwisselend elkaars partner, rivaal of concurrent zijn.
De op regels gebaseerde naoorlogse internationale orde brokkelt af. Slechts 6 procent verwacht dat die orde en de bijbehorende instellingen nieuw leven zullen worden ingeblazen. Het is overduidelijk dat nationale belangen voorrang krijgen boven collectieve actie. ‘De wereld gaat een tijdperk van concurrentie tegemoet’, concludeert het WEF.
De ondervraagden wijzen meer specifiek op een afnemend vertrouwen, meer druk op de rechtsstaat en een toenemend protectionisme. Allemaal factoren die de internationale samenwerking ondermijnen en het risico op conflicten vergroten. Voor een open handelsland als Nederland kunnen de gevolgen hiervan groot zijn, waarschuwt Henk Volberda.
Geo-economische confrontaties
De hoogleraar strategie en innovatie aan de UvA ziet namelijk geen abstracte risico’s, maar ‘directe bedreigingen voor onze welvaart en strategische autonomie’. Het Amsterdam Centre for Business Innovation, waar hij directeur van is, verzamelde de Nederlandse gegevens voor het rapport.
Onthoud alvast dit woord voor hét risico van 2026: geo-economische confrontatie. Dat is het strategisch inzetten van economische middelen voor geopolitieke doelen. Denk aan handelsbeperkingen, sancties en de technologische machtsstrijd. Daarmee komen internationale handelsrelaties en investeringsstromen onder druk te staan.
China heeft daar in de Nederlandse Nexperia-rel al sterke staaltjes van laten zien. Ook de Amerikanen zijn er niet vies van, met Donald Trump op kop, en Europa evenmin. Volgens de ondervraagden zijn dit soort acties de grootste kanshebber om dit jaar een wereldwijde crisis te veroorzaken.
Op de tweede plaats staan gewapende conflicten, op de derde extreem weer vanwege de klimaatverandering. Polarisatie in de maatschappij en mis- en desinformatie maken de top vijf van de wereldwijde risico’s van 2026 af.
Lees ook: De Nexperia-rel is meer dan een diplomatiek incident, het is een reality check voor Nederland
Bedrijfsleiders meer bezorgd over AI
Voor Nederland kan die geo-economische confrontatie de hightechindustrie, de energievoorziening en de logistieke sector raken. Ook de positie van Rotterdam en Schiphol als internationale knooppunten kan hieronder lijden, geeft Volberda aan.
‘Nederland bevindt zich midden in de mondiale waardeketens. Toenemend protectionisme en technologische blokvorming dwingen bedrijven en beleidsmakers om strategischer na te denken over afhankelijkheden en weerbaarheid.’
Toch staan deze geopolitieke spelletjes niet op één bij de risico-inschattingen van Nederlandse bedrijfsleiders, maar op twee. Zij zien mis- en desinformatie, één van de negatieve gevolgen van AI, als het grootste risico.
‘De uitdaging voor Nederland is om AI strategisch in te zetten voor brede welvaart, zonder dat sociale cohesie, vertrouwen en democratische waarden onder druk komen te staan’, zegt Volberda.
Extreme investeringen
AI kent geen grenzen, en dus komen de zorgen over deze technologie ook sterk op in de wereldwijde ranking: van de dertigste plaats in de vooruitzichten voor de komende twee jaar naar de vijfde plaats voor 2036.
Naast alle juichverhalen over het verhogen van de productiviteit, groeit het besef dat werknemers te kampen krijgen met meer ongelijkheid en dat het verlies van zingeving en betekenis dreigt. ‘Meer bewustzijn, opleiding, reskilling en het zetten van vangrails zijn essentieel om het risico in te perken’, aldus het WEF.
Ook de zorgen over misinformatie, cyberonveiligheid en het militaire gebruik van AI nemen toe. Smeulende conflicten kunnen hierdoor onbedoeld escaleren. En dan zijn er nog de grootschalige, noem het gerust extreme investeringen in AI-technologie waarvan het rendement onzeker is. De bekende bubbel.
Lees ook: AI-bubbel? Dit maakt ‘m anders dan de internetzeepbel van eind jaren negentig
Klimaat krijgt minder prioriteit
De prioriteit die aan de klimaatrisico’s wordt gegeven, neemt daarentegen weer af. Bij het Global Risks Report van 2022 stond extreem weer bovenaan als hét risico voor de komende twee jaar. Vandaag staat dit op de vierde plaats, hoewel de gevolgen van de klimaatverandering vrijwel dagelijks het nieuws halen.
Het WEF zoekt de verklaring in de geopolitieke spanningen die nu gewoon veel meer prioriteit krijgen. ‘De concurrentie om hulpbronnen wordt steeds heviger. Nationale veiligheid, met inbegrip van energiezekerheid, wordt door veel regeringen beschouwd als de nieuwe belangrijkste drijfveer voor beleidsvorming.’
Op naar de verwachtingen op de lange termijn, die voor 2036. Dan voeren de milieu- en klimaatrisico’s opeens wel de boventoon. De zorgen over extreme weersomstandigheden staan bovenaan de ranglijst, gevolgd door biodiversiteitsverlies en verstoringen van ecosystemen.
Nederland is nu al de klos
Voor Nederland, met zijn kwetsbare delta en hoge bevolkingsdichtheid, zijn die gevolgen ook groot. De overstromingsrisico’s, de druk op energie- en digitale netwerken en de noodzaak tot grootschalige investeringen in infrastructuur nemen toe.
Volberda wijst erop dat klimaatrisico’s voor ons land geen toekomstscenario zijn. Het is nu al dagelijkse realiteit, zegt hij. ‘Zonder versnellingen van investeringen in klimaatadaptatie en infrastructuur neemt onze kwetsbaarheid verder toe.’
Klimaat- en milieuproblemen kunnen niet lokaal worden opgelost, daar is internationale samenwerking voor nodig. Grote bedreigingen vragen om wereldwijde oplossingen, maar de bereidheid daarvoor neemt juist af. Er is eerder een terugtrekkende beweging te zien.
Strategische koersvastheid nodig
Voor Nederland ziet Volberda juist wel een actieve rol binnen Europa, maar dan met meer langetermijndenken in beleid en bedrijfsleven. Ook de strategische autonomie moet versterkt worden.
Hij pleit voor ‘strategische koersvastheid’. Dat staat voor investeren in kennis, innovatie en samenwerking, zowel nationaal als Europees. ‘Alleen zo blijven we economisch competitief én maatschappelijk veerkrachtig.’
De wereldwijde risico’s worden steeds sneller, groter en omvangrijker, maar het WEF wil toch nog een positieve noot meegeven. ‘De toekomst is niet één vaststaand pad, maar een reeks beslissingen die we vandaag als wereldwijde gemeenschap nemen’.
Lees ook: Werknemers willen verduurzamen, maar vrezen werkdruk en het label klimaatactivist
