Een accountant als werknemer kost bedrijven duizenden euro’s per maand. Een abonnement op een AI-agent enkele honderden. De rekensom is snel gemaakt, maar de Nederlandse staat grijpt achter het net met belastingen en afdrachten voor de sociale zekerheid.
Een bedrijf vervangt niet alleen zijn boekhouder, maar ook zijn webdesigner, zijn sociale mediamanager en zijn officemanager door AI-agents. Dat zijn vier banen die nu al kunnen verdwijnen, terwijl het werk wel wordt uitgevoerd. De bijdrage aan belastingen en sociale zekerheid is opnieuw nul.
Zo wordt een hele nieuwe generatie belastingontduikers gecreëerd. En dan staat de AI-revolutie nog in de kinderschoenen. De berichten over het aantal banen dat AI vervangt, worden steeds indrukwekkender. Vorige maand sneuvelden meer dan 60.000 banen in de VS, een kwart daarvan is inmiddels de schuld van AI. En er komt meer aan.
Miljoenen banen sneuvelen
Het World Economic Forum Future of Jobs Report 2025 voorspelt dat er tegen 2030 92 miljoen banen zullen verdwijnen. Dario Amodei, de ceo van Anthropic, verwacht dat de helft van de kantoorbanen tegen die tijd is geschrapt.
Werknemers komen al in verzet, blijkt uit recent en ook Europees onderzoek van Writer en Workplace Intelligence. Bijna één op de drie geeft toe dat AI-strategie van hun bedrijf te saboteren. Bij de jongeren, generatie Z is dat zelfs 44 procent. De schrik zit er dus goed in.
Sam Altman, ceo van OpenAI, heeft net weer olie op het vuur gegooid met zijn recente essay over hoe AI de arbeidsmarkt en economie zullen transformeren. AI zal het sociale vangnet uithollen, uitkeringen en pensioenen kunnen niet meer betaald worden. En niemand is klaar voor deze tsunami.
Wat hij voorstelt, klinkt best redelijk: verschuif de belasting van arbeid naar kapitaal, belast die geautomatiseerde arbeid, investeer in een publiek vermogensfonds, verkort de werkweek naar een vierdaagse, creëer een sociaal vangnet en maak van AI-toegang een recht.
Lees ook: De wake-up call van Dario Amodei (Anthropic)
Boter op het hoofd
Altman heeft boter op het hoofd, niet één pakje maar een hele pallet. Hij voegt zich zo bij het rijtje techmiljardairs dat zich al jaren zorgen maakt over de impact van de technologie die zij zelf de wereld insturen. Tegelijkertijd blokkeren ze ook al jaren allerlei initiatieven om die technologie te reguleren en de belastingen op vermogen te verhogen. Hypocrisie noemen ze dat.
Mark Zuckerberg (Meta) en Elon Musk (Tesla) pleiten bijvoorbeeld in 2017 al voor een basisinkomen voor iedereen, omdat zoveel mensen hun baan zullen gaan verliezen door robotica. Bill Gates (Microsoft) stelt in datzelfde jaar voor om robots te gaan belasten. Wanneer een robot een mens vervangt, moet die arbeid op een vergelijkbare manier belast blijven worden.
‘Een menselijke arbeider die bijvoorbeeld voor 50.000 dollar aan werk verricht in een fabriek wordt nu belast op dat inkomen. Als er een robot komt die hetzelfde werk doet, dan zou je denken dat we die robot op een vergelijkbaar niveau zouden belasten.’
Bedrijven die robots inzetten, moeten dus gaan betalen, vindt hij. Met de robot tax wordt het verlies aan banen opgevangen en de impact van de automatisering verzacht.
Europese robot tax
Met het reguleren van de opkomst van robots is Europa op dat moment ook serieus bezig. ‘De EU moet het voortouw nemen bij het vaststellen van deze normen, om te voorkomen dat zij gedwongen wordt de normen van derde landen over te nemen’, aldus het Europees Parlement. De robotica industrie is mordicus tegen, want iedere vorm van regulering blokkeert de innovatie. Klinkt bekend.
Begin 2017 wordt er in Brussel gestemd over een resolutie om een robot tax in te voeren. De opbrengst van deze belasting wordt dan gebruikt om de overbodig geworden medewerkers te herscholen. Het voorstel wordt met een flinke meerderheid weggestemd.
De reden: Europa wordt zo minder concurrerend, bedrijven worden aangemoedigd naar elders te verhuizen en het wordt juridisch vreselijk ingewikkeld. De robotica industrie haalt opgelucht adem.
Lees ook: Strengere AI-regels in aantocht, wat betekent dit voor jouw bedrijf
AI-tax klinkt aantrekkelijk
Altman brengt die robot tax nu weer op tafel, maar dan gekoppeld aan generatieve AI. Genre: als een AI-agent een werknemer vervangt, dan moeten bedrijven voor die AI-agent belasting betalen. Dat klinkt vast aantrekkelijk. Zelfs overheden van rijke landen bezwijken bijna onder het betalen van de pensioenen en andere sociale uitkeringen.
Maar hoe dan? Hoogleraar Naseem Naqvi, voorzitter van de British Blockchain Association, doet enkele voorstellen op LinkedIn die eenvoudig zijn in te voeren, althans volgens hem. Een extra heffing voor bedrijven voor elke werknemer die vervangen wordt door AI. Vergelijkbaar met de huidige sociale premies en berekend op basis van de gemiddelde salarissen voor die beroepsgroep.
Een bescheiden heffing op commerciële AI-rekenkracht wanneer die boven een bepaalde drempel komt. Het uitbreiden van btw-verplichtingen naar door AI gegenereerde commerciële output, denk aan juridische samenvattingen, financiële rapporten, en marketingcontent. Een hoger tarief voor de vennootschapsbelasting op winsten die aantoonbaar te danken zijn aan door AI gestuurde besparingen op personeel.
‘Ze zijn allemaal verfijnder dan de botte robotbelastingen die in 2017 mislukten. De vraag is of de overheid de politieke wil heeft om ze uit te werken voordat de fiscale gevolgen van AI onomkeerbaar worden.’
Andere voorstellen die online circuleren zijn extra belasting op energie vanwege de rekenkracht die bedrijven nodig hebben, of het gradueel ophogen van bedrijfsbelastingen naarmate bedrijven meer AI-agents inzetten en meer werknemers vervangen.
Lees ook: Datacenters, net zo onmisbaar als koeien, kippen en Tata Steel
Adoptie AI gaat traag
Mogelijkheden genoeg, dus gaan met die banaan? Niet zo snel, reageert Ulrich Zierahn-Weilage, als hoogleraar verbonden aan de faculteit Recht, economie en bestuur en organisatie aan Universiteit Utrecht.
Hij verwijst naar een beroemd citaat uit 1987 van de Amerikaanse econoom Robert Solow over het op grote schaal introduceren van computers in het bedrijfsleven. ‘Het computertijdperk is overal zichtbaar, behalve in de productiviteitscijfers.’
Zierahn-Weilage onderzoekt de arbeidsmarkteffecten van technologische verandering en globalisering. ‘Nu is de situatie hetzelfde. Als je naar de pure productiviteitscijfers kijkt, zie je op dit moment ook niet echt veel verandering’, zegt hij tegen MT/Sprout. De adoptie gaat nog heel langzaam.
Hij maakt een vergelijking met de adoptie van de elektrische auto. ‘Stekkerauto’s hebben een enorm aandeel in de verkoop van nieuwe auto’s, maar op het totale wagenpark zijn het er nog niet zoveel. De vervanging van alle auto’s kost tijd. En datzelfde geldt voor de vervanging van technologie in bedrijven.’
Massale werkeloosheid is onzin
Bangmakerij over massale werkeloosheid door AI, daar trapt hij dus niet in. Om de tien jaar maakt een nieuwe technologie zogezegd het verschil. Elke keer wordt daarbij geroepen dat het dit keer echt anders is, en dat het nu wel banen zal gaan kosten.
Oxford-onderzoekers Carl Benedikt Frey en Michael Osborne schatten in 2013 dat 47 procent van de banen in de VS zeer gevoelig is voor AI-automatisering. Dat cijfer wordt tien jaar lang – verkeerd – opgevoerd in de media: de helft van de banen verdwijnt. Het daadwerkelijk gemeten banenverlies door machine learning en robotisering blijkt in 2025 9 procent.
‘Nu is het de beurt aan generatieve AI om taken van mensen over te nemen. Maar dat betekent niet dat er geen werk meer voor ons is. Het betekent dat ons werk verandert. En ja, dan kan zelfs ingrijpend zijn, want het is wel degelijk een disruptieve technologie. AI zal onze carrières overhoophalen, maar we zullen niet zonder werk komen te zitten.’
Tempo blijven volgen
Met nieuwe technologieën ontstaat namelijk ook nieuw werk. ‘Als mensen in staat zijn om nieuwe taken en vaardigheden te leren, kunnen ze hun baan behouden. Dat is ook wat veel mensen zullen doen. Bovendien hebben we tijd, want de invoering kost in feite veel tijd. Mensen hebben dus ook de tijd om zich aan te passen.’
Waar hij zich wel zorgen over maakt, is of mensen het tempo kunnen bijhouden waarin de ontwikkelingen gaan. Of ze snel genoeg nieuwe vaardigheden kunnen aanleren. ‘Ik vrees dat dit niet iedereen zal lukken.’
‘Dat hebben we ook gezien bij eerdere technologische ontwikkelingen. Mensen die achterblijven, ondervinden ernstige onderbrekingen in hun loopbaan. Ze moeten dan vaak genoegen nemen met slechte betaalde banen. Dat is waar ik bang voor ben, dat we onderweg mensen kwijtraken.’
Praktische bezwaren
OpenAI zal die mensen niet opvangen, dat doet de maatschappij. Die zal opdraaien voor de kosten van deze transitie. Is het om die reden alleen al dan geen goed idee om wél te kijken naar het belasten van AI-tools en AI-agents?
Er is een reden waarom mensen zwaarder belast worden dan bedrijven of kapitaal, legt hij uit. Mensen zijn veel minder mobiel. Bedrijven en kapitaal verhuizen gemakkelijker. Als er al extra belastingen op AI zou worden ingevoerd, dan moet dat wereldwijd gecoördineerd gebeuren. Zo’n voorstel zal een Donald Trump, aangevoerd door de techbro’s, meteen blokkeren.
Ook vanuit een praktisch oogpunt, staat de hoogleraar sceptisch tegenover het belasten van AI. ‘Het is ontzettend moeilijk om het onderscheid te maken. Moeten we een AI meer gaan belasten dan het gebruik van computers of robots? Hoe weet je of de winst van een bedrijf uit het gebruik van AI komt of van andere technologie?’
Dat klinkt alweer een stuk gecompliceerder. Bovendien zijn dit soort belastingen gemakkelijk te omzeilen voor bedrijven, voegt hij nog toe. Ze zullen de technologie in hun productieproces dan gewoon anders classificeren. Met een andere naam of definitie kan de belasting zo ontweken worden.
Lees ook: Bij het opschalen van AI begint ook het gedoe op de werkvloer
Belastingen wel verschuiven
Zierahn-Weilage is wel voor het verschuiven van belastingen. Minder op arbeid en meer op kapitaal en winsten. De opbrengsten uit arbeid zullen namelijk sowieso verminderen. Dat komt door de vergrijzing, de flexibelere vormen van arbeid, maar ook is de grens van het belasten van inkomens wel zo’n beetje bereikt.
‘Een andere reden is de toenemende macht en concentratie van grote bedrijven. Daardoor kunnen zij een groter deel van de door arbeid gegenereerde toegevoegde waarde voor zichzelf houden.’
Techbedrijven behoren tot die dominante categorie, de Microsofts en Googles van deze wereld. OpenAI hoort nog niet in het rijtje, omdat dit bedrijf geen winst maakt, zegt de hoogleraar.
‘Altman is een enorme gok aan het nemen, hij loopt een gigantisch risico met miljarden aan schulden. Ook daarom maakt hij dus dit soort claims. Door heel snel te groeien, hoopt hij zijn schulden te ontgroeien. Zijn voorstellen zijn voor mij dus meer een vorm van marketing.’
Lees ook: AI-godfather gelooft niet in chatbots als ChatGPT en Claude
