Nederland dreigt technologisch achterop te raken. Geen nieuws: onze overheid en bedrijven investeren samen 2,2 procent van het bruto binnenlands product (bbp) in onderzoek en ontwikkeling (R&D), veel minder dan landen als Duitsland, Zweden en Zuid-Korea, die meer dan 3 procent uitgeven aan innovatie.
Nederland haalde R&D-lat nooit
Sterker nog, al 25 jaar geleden sprak de EU in het akkoord van Lissabon af, dat de lidstaten ten minste 3 procent zouden gaan investeren in R&D. De deadline van 2010 is allang voorbij, maar Nederland kwam nooit in de buurt van die lat van 3 procent. Als we nu niet ingrijpen, kan dat R&D-percentage volgens TNO zelfs terugvallen tot rond de 2 procent in 2030.
Nu nog komt 0,8 procentpunt van de uitgaven vanuit het Rijk, maar dat aandeel zakt door bezuinigingen de komende jaren weg naar iets meer dan 0,6 procentpunt. Toch doet ook de markt zijn werk niet, want idealiter zouden bedrijven en investeerders twee derde van de R&D-rekening moeten oppakken. Als we willen uitkomen op 3 procent, komt dat neer op tegen de 15 miljard euro extra voor nieuwe technologie.
‘Achterstand maakt kwetsbaar’
Vincent Karremans, sinds de val van het kabinet-Schoof demissionair minister van Economische Zaken, timmert samen met het bedrijfsleven, kennisinstellingen, overheden, uitvoeringsorganisaties en werkgeversorganisaties een plan in elkaar om het tij te keren. Afgelopen vrijdag legde hij in een brief aan de Tweede Kamer uit welke acties hij wil zien.
‘Zonder aanvullende investeringen in onderzoek en ontwikkeling zetten we ons verdienvermogen op het spel en daarmee de betaalbaarheid van publieke voorzieningen zoals defensie, de zorg, het onderwijs en meer’, schrijft Karremans.
Zonder investeringen in AI, quantum- en biotechnologie dreigt Nederland nog afhankelijker te worden van andere landen als de VS en China. De VVD-bewindsman: ‘Dat maakt ons kwetsbaar omdat we verder inleveren op toegang tot en zeggenschap over innovaties die belangrijk zijn voor de welvaart van alle Nederlanders.’
Dit zijn de interessantste punten uit het R&D-actieplan:
1. Agentschap koopt baanbrekende innovaties in
Deze spreekt tot de verbeelding. Karremans wil een Nationaal Agentschap voor Disruptieve Innovatie (NADI) oprichten, geïnspireerd op voorbeelden als Darpa in de VS, Aria in het Verenigd Koninkrijk en Sprin-d in Duitsland. Het nieuwe agentschap schrijft challenges uit en treedt daarbij op als eerste klant voor nieuwe technologie. Darpa doet dat vooral voor de ruimtevaart en defensie, het Duitse Sprin-d heeft vooral zijn nut in de deeptechwereld.
Doorbraken als gps, internet en mRNA-technologie zijn er dankzij vergelijkbare agentschappen op deze manier gekomen, stelt Karremans. De challenges die Darpa uitschreef voor onder meer zelfrijdende auto’s en robots zijn legendarisch. Bovendien maakt de overheid private investeringen los: voor elke euro die in de programma’s gaat, investeert de markt er 2,5 tot 3. Het is een maatregel waar de ondernemers achter de Tech Champions en de hightech vaker voor hebben gepleit.
Lees ook: 10 ceo’s van scaleups luiden de noodklok: ‘Nieuwe kabinet moet gefocust inzetten op deep tech’
2. Een R&D-lanceerplatform
Geen ruimtevaart, maar een taskforce binnen EZ die het leven van de grootste R&D-investeerders in Nederland en bedrijven met groeipotentieel makkelijker moet maken. Denk aan Beethoven in de regio Eindhoven: Karremans wil dat zijn ambtenaren praktische belemmeringen wegnemen die innovatieve bedrijven tegenhouden.
Dat kan gaan om alles van geschikte laboratoriumruimte tot complexe EU-financiering, onduidelijke innovatieregelingen en tekorten aan talent. In feite is het werk dat deels al door het Netherlands Foreign Investment Agency wordt gedaan voor buitenlandse bedrijven, en op regionaal niveau door veel ROM’s. De regionale ontwikkelmaatschappijen helpen innovatieve ondernemingen met veel meer dan alleen geld.
Lees ook: Verbinding tussen regio’s is de sleutel voor florerende startups – 3 suggesties om die te verbeteren
3. 3 miljard van instituten naar R&D-intensieve scaleups
Nog zo’n taai probleem: gebrek aan kapitaal om na de eerste fase op te schalen. Vooral deeptech scaleups lopen hierop stuk, als ze zich alleen oriënteren op de Europese kapitaalmarkt.
Nederland kampt met een tekort aan investeringen boven de 50 miljoen euro, stelt Karremans vast. In dat gat moeten institutionele beleggers als pensioenfondsen en verzekeraars stappen. Tegen 2030 moeten zij minimaal 3 miljard euro hebben geïnvesteerd in innovatieve bedrijven, al dan niet via venture capital-fondsen.
Karremans ziet daarbovenop ook mogelijkheden om het fondsvermogen van staatsinvesteerder Invest-NL te vergroten, en als land deel te nemen aan het Europese fund-in-fund ETCI 2.0.
4. Experimenteerruimte voor startups en scaleups
Nederlandse startups en scaleups kunnen meer toegang gebruiken tot experimenteerruimte als cleanrooms en hightech testomgevingen. EZ wil ze rechtstreeks steunen of ondernemers vouchers (subsidie) geven om bestaande experimenteerruimte betaalbaarder te maken.
Ook moeten er nieuwe faciliteiten komen op strategische locaties zoals Groningen, Geleen, Petten en Rotterdam – plekken waar zich sterke ecosystemen bevinden rond AI, quantum, biobased chemie en energie.
Deze investering verlaagt de drempel voor risicovolle R&D, stimuleert private investeringen en helpt Nederland richting de 3 procent-doelstelling voor R&D-uitgaven. Door experimenteerruimte toegankelijker te maken, houdt Nederland zijn innovatieve bedrijven binnen de grenzen én versterkt het de regionale economie.
5. Meer kennis omzetten in business
Hier zijn ook boeken over vol geschreven: onze universiteiten en hogescholen barsten van de kennis, maar we weten die te weinig om te zetten in business. Te weinig spin-offs, te weinig startups die doorgroeien. Onderdeel van het probleem is dat er nog onvoldoende prikkels zijn binnen kennisinstellingen om valorisatie te stimuleren, vindt Karremans.
Kennisinstellingen moeten daarom anders omgaan met hun Technology en Knowledge Transfer Offices (KTO’s), de afdelingen die de patenten beheren en vaak deelnemen in spin-outs. De standaard deal terms voor dergelijke transacties met startups zijn een goed begin, die moeten breder worden toegepast. En de universiteiten moeten duidelijk maken dat de KTO’s er niet zijn om winst te maken. Bovendien zou er een commissie moeten komen die bemiddelt bij geschillen over patenten.
6. Nationale investeringsinstelling
Dit voornemen van het kabinet was al begin juli bekendgemaakt: Invest-NL en Invest International gaan fuseren, liefst tot een nationale investeringsinstelling die dankzij een staatsgarantie extra privaat kapitaal kan aantrekken. Zo kan Nederland beter voorzien in de grotere vervolgrondes van tientallen en soms meer dan 100 miljoen euro die deeptech scaleups nodig hebben om door te groeien.
‘Internationale voorbeelden, zoals de KfW in Duitsland en Bpifrance in Frankrijk, laten zien dat een krachtige nationale investeringsinstelling essentieel kan zijn om innovatie, regionale ontwikkeling en technologische soevereiniteit te ondersteunen’, aldus Karremans.
Snel van start met actieplan
Karremans is demissionair, maar dat wil niet zeggen dat zijn voornemens tot na de verkiezingen van eind oktober op de plank blijven liggen. De opzet van het R&D-lanceerplatform kan al van start, net als pilots rond test- en experimenteerruimte. Ook met innovatiegericht inkopen kan de overheid aan de slag, onder meer in samenwerking met Defensie en Quantum Delta NL.
Veel voorstellen kosten het kabinet geen extra geld en borduren deels voort op bestaand beleid en voornemens, zoals de Nationale Technologiestrategie. Of de nationale investeringsinstelling en de Darpa-achtige club er komen, is afhankelijk van nieuwe besluitvorming. Dat lijkt een klus voor het volgende kabinet.
