Het is een noodgreep zonder precedent. Voor het eerst in meer dan zeventig jaar heeft de Nederlandse overheid een noodwet uit 1952 van stal gehaald om een bedrijf aan banden te leggen. Het doelwit: Nexperia, een chipmaker uit Nijmegen die al zes jaar in Chinese handen is.
De Chinese topman is aan de kant gezet, aandelen zijn overgedragen aan een onafhankelijke partij en het bedrijf mag een jaar lang geen grote beslissingen meer nemen zonder toestemming van Den Haag. De reden? Het kabinet vreest dat cruciale chipkennis richting China verdwijnt.
Het ingrijpen roept veel vragen op. Wat is er precies gebeurd? Waarom nu pas, terwijl Nexperia al sinds 2019 Chinees is? En wat betekent dit voor de wereldwijde strijd om chiptechnologie?
#1 Wat heeft het kabinet precies besloten?
De stap van het ministerie van Economische Zaken werd zondagavond bekendgemaakt, maar de beslissing is al op 30 september genomen. Demissionair minister Vincent Karremans van Economische Zaken zette toen de Wet beschikbaarheid goederen in werking, een noodmaatregel die sinds de invoering in 1952 nog nooit was gebruikt. De wet geeft de overheid vergaande bevoegdheden om in te grijpen bij bedrijven die producten maken die essentieel zijn voor de samenleving.
Het ministerie spreekt in een persbericht van ‘recente en acute signalen van ernstige bestuurlijke tekortkomingen en handelingen’ bij Nexperia. Wat die precies inhouden, wil het kabinet niet zeggen. Wel stelt het ministerie dat er een dreiging was voor ‘de continuïteit en waarborging op Nederlandse en Europese bodem van cruciale technologische kennis en capaciteiten’.
Een dag later, op 1 oktober, dienden drie bestuurders van Nexperia – twee Duitsers en een Nederlander – een noodverzoek in bij de Ondernemingskamer van het gerechtshof in Amsterdam. Diezelfde dag schorste de rechtbank de Chinese topman Zhang Xuezheng. Op 7 oktober volgde een definitieve uitspraak: Zhang werd ontzet uit zijn functie, er kwam een onafhankelijke bestuurder met beslissende stem, en vrijwel alle aandelen van Nexperia werden onder tijdelijk beheer geplaatst bij een nog te bepalen partij.
Het resultaat is dat de Chinese eigenaar Wingtech Technology, die Nexperia in 2019 voor 3,6 miljard dollar kocht, tijdelijk de controle over het bedrijf kwijt is. De productie kan wel gewoon doorgaan, maar grote beslissingen over activa, intellectueel eigendom of personeel kunnen een jaar lang niet zonder toestemming van Den Haag.
#2 Wat voor bedrijf is Nexperia?
Bij chips denk je al snel aan geavanceerde processoren in smartphones of datacenters. Maar dat is niet waar Nexperia zich op richt. Het bedrijf maakt geen supersnelle AI-chips of processoren voor de nieuwste iPhone. In plaats daarvan produceert Nexperia wat de industrie ‘standaardchips’ noemt: relatief eenvoudige halfgeleiders die in bijna elk elektronisch apparaat zitten.
Denk aan de chips in automotoren die de ontsteking regelen, in zonnepanelen die de energiestroom beheren, of in telefoonladers die ervoor zorgen dat je batterij niet oververhit raakt. Het zijn geen sexy producten, maar ze zijn onmisbaar. Zonder deze chips staan auto’s stil, werken windmolens niet en gaat je smartphone niet aan.
Nexperia is hier een grootmacht in. Het bedrijf produceert naar schatting een kwart van alle standaardchips ter wereld, zo’n 110 miljard stuks per jaar. Met 14.000 medewerkers wereldwijd, waarvan 400 tot 500 in Nijmegen, draait het bedrijf een omzet van ruim 2 miljard dollar per jaar.
De wortels van Nexperia liggen diep in de Nederlandse bodem. Het bedrijf is uiteindelijk een nazaat van Philips, dat al in de jaren twintig van de vorige eeuw begon met de productie van vacuümbuizen. Via NXP, dat in 2006 werd afgesplitst van Philips, kwam Nexperia in 2017 op eigen benen te staan. Twee jaar later volgde de verkoop aan het Chinese Wingtech.
#3 Waarom grijpt de Nederlandse overheid nu in?
De Ondernemingskamer schetst in haar uitspraak een beeld van ernstig wanbestuur. Zhang Xuezheng zette het belang van Nexperia opzij om een ander bedrijf van hemzelf te redden.
Die andere onderneming is WingSky Semi, een chipfabriek in Shanghai die hij in 2020 oprichtte. Het bedrijf kwam dit jaar in zwaar weer door een tekort aan klanten. Zhang greep daarop in door Nexperia abnormaal veel te laten inkopen bij zijn eigen fabriek. Het ging om wafers ter waarde van 200 miljoen euro – ruim twee keer zoveel als de 70 tot 80 miljoen euro die Nexperia daadwerkelijk nodig had. Medewerkers verklaarden later dat een deel van deze inkoop simpelweg vernietigd zou worden. Om de zaak nog pijnlijker te maken: vanaf januari 2025 moest Nexperia van elke bestelling 70 procent vooruitbetalen.
Begin september escaleerde de situatie volledig. Zhang trok de bankvolmachten in van drie ervaren financiële managers, waaronder de cfo. Hun taken gingen over naar personen die nauwelijks financiële kennis hadden. Een van hen werkte zelfs nog niet eens bij het bedrijf.
Ruben Lichtenberg, de hoogste jurist van Nexperia en lid van de directie, stuurde Zhang hierover een kritische mail. De reactie kwam snel. Zhang schreef terug dat alleen medewerkers met ‘een gedeelde visie’ de organisatie toekomstbestendig konden maken. Omdat Lichtenbergs houding ‘op cruciale punten’ afweek, zou zijn dienstverband worden beëindigd. Ook financieel topman Stefan Tilger en operationeel directeur Achim Kempe kregen hun ontslag aangezegd. Nog een manager vertrok uit zichzelf na 39 dienstjaren. In zijn afscheidsbrief schreef hij dat de bedrijfscultuur ‘nu puur Chinees’ was geworden.
Op dat moment trokken de drie Europese bestuurders aan de bel bij het ministerie van Economische Zaken. De Ondernemingskamer concludeerde later dat er sprake was van ‘roekeloosheid’ en ‘gegronde twijfels over het gevoerde beleid’.
De timing speelde ook een rol. Een dag voordat het Nederlandse kabinet ingreep, op 29 september, scherpt Amerika zijn exportregels aan. De nieuwe regel betekent dat niet alleen bedrijven op de zwarte lijst zelf geraakt worden, maar ook hun dochterondernemingen waarbij ze meer dan de helft van de aandelen bezitten. Wingtech staat sinds eind 2024 op die lijst. Dat brengt Nexperia automatisch binnen het bereik van de sancties. Het Nijmeegse bedrijf mag daardoor geen Amerikaanse technologie meer gebruiken tenzij Washington een uitzondering maakt.
Dat is problematisch voor Nederland. Zonder toegang tot bepaalde apparatuur kan de productie bij Nexperia stagneren. En als daar de productie stokt, krijgen Europese sectoren die afhankelijk zijn van deze chips – zoals de auto-industrie – een probleem.
#4 Waarom werd er in 2019 niet ingegrepen, toen Wingtech Nexperia overnam?
Destijds waren er nauwelijks zorgen over de Chinese koper. Nexperia maakt immers ‘eenvoudige’ chips, geen geavanceerde technologie die direct militair of strategisch gebruik heeft. Bovendien was de geopolitieke situatie toen anders. De handelsoorlog tussen de VS en China was nog niet zo geëscaleerd als nu.
Maar de afgelopen jaren zijn de alarmbellen steeds vaker afgegaan. In 2022 dwong de Britse overheid Nexperia om een chipfabriek in Wales te verkopen vanwege nationale veiligheidsrisico’s. Die fabriek ging uiteindelijk in 2024 naar het Amerikaanse Vishay Intertechnology.
In Duitsland viste Nexperia als enige achter het net bij het verdelen van chipsubsidies. En ook in Nederland kwam Nexperia onder het vergrootglas toen het in 2022 de Delftse chipstartup Nowi overnam. Na ruim een jaar gaf het kabinet alsnog groen licht, maar het toonde wel aan dat er inmiddels scherper werd gekeken naar Chinese overnames in de chipsector.
Een andere rode vlag was de ontdekking van Nieuwsuur dat Nexperia-chips toch in Russische wapens zaten. Dat zorgde voor ophef in de Tweede Kamer en versterkte het beeld dat er te weinig controle is op waar chips uiteindelijk terechtkomen.
Tot slot kwam Wingtech eind 2024 op de Amerikaanse Entity List, de zwarte lijst van bedrijven die worden gezien als een bedreiging voor de nationale veiligheid. Dat maakte de positie van Nexperia kwetsbaarder. Het optreden van Zhang en e nieuwe Amerikaanse regel van 29 september waren de druppels.
#5 Hoe past Nexperia in de wereldwijde chipoorlog?
Het Nederlandse ingrijpen bij Nexperia valt niet los te zien van de wereldwijde strijd om chiptechnologie. China is een van de grootste afzetmarkten voor halfgeleiders ter wereld. Het land is goed voor ongeveer een derde van de wereldwijde chipverkoop, maar het overgrote deel daarvan is geïmporteerd. China is dus afhankelijk van buitenlandse chips.
Dat is een kwetsbaarheid die Beijing heel goed beseft. Chips zijn niet alleen essentieel voor smartphones en computers, maar ook voor kunstmatige intelligentie, defensiesystemen en geavanceerde productietechnologie. Wie de chipsector beheerst, heeft een strategisch voordeel. Vandaar dat China al jarenlang investeert in het opbouwen van een eigen chipindustrie.
President Xi Jinping heeft de chipindustrie tot topprioriteit verklaard. Het doel is om tegen 2025 70 procent van alle benodigde chips zelf te produceren. Om dat te bereiken, pompt de Chinese overheid tientallen miljarden in de sector. Sinds 2014 is er een speciaal staatsfonds, het China Integrated Circuit Industry Investment Fund, dat investeert in Chinese chipbedrijven.
China loopt flink achter
Maar er is een groot probleem: China loopt ver achter op het Westen als het gaat om de meest geavanceerde technologie. Vooral op het gebied van lithografie, het printen van de minuscule lijntjes op chips, is de achterstand enorm.
Lees ook: Europa een openluchtmuseum? ‘We lopen achter met opschalen, niet met technologie en talent’
De Nederlandse chipmachinebouwer ASML is de enige ter wereld die de modernste machines kan maken, de zogenoemde EUV-machines. Die mogen onder Amerikaanse druk niet naar China worden geëxporteerd. Maar ook de oudere generatie machines, de DUV-machines, zijn grotendeels buiten bereik. Nederland legde in 2023 op verzoek van de VS ook de export van geavanceerde DUV-machines aan banden.
Zonder toegang tot die machines moet China het zelf doen. Dat blijkt bijzonder lastig. Het Chinese bedrijf Shanghai Micro Electronics Equipment (SMEE) maakt wel DUV-machines, maar die zijn decennia verouderd.
Kleine stappen in DUV
De meest geavanceerde SMEE-machine haalt een resolutie van 90 nanometer – technologie die ASML al twintig jaar geleden beheerste. Ter vergelijking: de modernste chips van vandaag werken op een schaal van slechts enkele nanometers. SMEE is wel bezig met de ontwikkeling van betere machines die 28 en 22 nanometer moeten gaan halen, maar wanneer die op de markt komen is onduidelijk.
Zover zou de grootste chipmaker van het land, Semiconductor Manufacturing International Corporation (SMIC), al wel zijn. Dat bedrijf heeft onlangs de eerste testen gedaan met een zelf ontwikkelde DUV-machine, meldde de Financial Times in september. In 2027 moet de technologie geschikt zijn voor massaproductie.
Het Center for Strategic and International Studies plaatst in een analyse flinke kanttekeningen bij de Chinese beweringen. Het is vooral pr, aldus de Amerikaanse denktank. ‘Deze doorbraken blijken bij nader inzien meer bluf dan een echte technologische sprong voorwaarts, al laten ze wel zien dat China geleidelijk terrein wint in de chipindustrie.’
Zonder toegang tot EUV- en geavanceerde DUV-machines lukt het China voorlopig niet om de krachtigste chips te maken. Dat is precies wat de VS willen: voorkomen dat China technologisch te sterk wordt. Voor China is dat frustrerend. Vandaar dat het land probeert via omwegen – en soms via spionage – toch aan kennis en technologie te komen. Daar past de overname van bedrijven als Nexperia in.
Lees ook: Oud-AIVD’er vindt ondernemers naïef over internationale dreiging
#6 Hoe is in China gereageerd op de stap van Nederland?
De reactie uit China liet niet lang op zich wachten. Wingtech noemde het Nederlandse optreden ‘buitensporig’ en gebaseerd op ‘geopolitieke vooringenomenheid’. Het bedrijf beschuldigde Nederland van discriminatie en maakte bekend naar de rechter te stappen.
Belangrijker was de concrete Chinese vergeldingsmaatregel. Op 4 oktober blokkeerde Beijing de export vanuit Nexperias Chinese fabriek in Dongguan. De jaarlijkse productie van die vestiging – 50 miljard chips – mag niet meer naar het buitenland. Dat treft vooral klanten in Europa. Nexperia probeert via overleg met de Chinese autoriteiten de maatregel ongedaan te krijgen.
De verontwaardiging op Chinese sociale media is enorm, signaleerde China-correspondent Laura van Megen van de NOS. Gebruikers spreken van diefstal en roepen op tot wraakacties tegen Nederlandse bedrijven die actief zijn in China. Ook financieel is de klap hard. Het aandeel Wingtech daalde op de beurs in Shanghai met 10 procent, de maximale dagelijkse limiet.
Tussen twee vuren
Nederland bevindt zich met Nexperia opnieuw midden in de wereldwijde chipoorlog tussen de VS en China. Het is een precaire positie. Aan de ene kant voelt Nederland de druk van Washington om strenger op te treden tegen Chinese invloed in de chipsector. Aan de andere kant is China een belangrijke handelspartner waar Nederlandse bedrijven zoals ASML veel zakendoen.
De zaak roept ook bredere vragen op. Onderzoek van RTL en Follow the Money liet in 2022 al zien dat er ruim 900 Nederlandse bedrijven in handen zijn van Chinezen. Is het Nederlandse ingrijpen een eenmalige noodgreep, of het startschot van een nieuwe, hardere aanpak – gedicteerd vanuit het Witte Huis?
De casus Nexperia en de eerdere exportrestricties voor ASML suggereren het laatste.
