Winkelmand

Geen producten in de winkelwagen.

BV Nederland is best AI-vaardig, maar innoveert nog steeds te weinig: ‘Te druk met crisismanagement’

Nederlandse bedrijven doen meer met AI dan bedrijven in veel andere landen, maar echt baanbrekende innovatie blijft schaars. De BV Nederland blijft hangen in het verbeteren van het bestaande, blijkt uit de Nederlandse Innovatie Monitor. ‘We zijn te reactief en te weinig proactief’, zegt onderzoeksleider Henk Volberda.

ASML
EUV-lithografie van ASML. Henk Volberda: 'Het opschalen van dit soort doorbraaktechnologieën is cruciaal voor ons verdienvermogen.' Foto: ASML

Eerst het goede nieuws, belooft Henk Volberda, hoogleraar strategisch management & innovatie aan de Universiteit van Amsterdam en directeur van het Amsterdam Centre for Business Innovation (ACBI). ‘Ik hoor vaak dat Nederland achterop zou lopen met het toepassen van AI. Dat klopt niet.’

Integendeel zelfs, zo staat te lezen in de vandaag verschenen Nederlandse Innovatie Monitor 2026 van het ACBI, die de staat van innovatie van de BV Nederland jaarlijks in kaart brengt. Wat blijkt: 88 procent van de Nederlandse organisaties gebruikt AI, tegen 78 procent van de bedrijven in de Verenigde Staten en 69 procent van de bedrijven in het Verenigd Koninkrijk, Duitsland en Australië.

Hoge ‘AI-volwassenheid’

Met 2,9 uur per week gebruiken Nederlandse werknemers kunstmatige intelligentie ook intensiever dan werknemers in andere landen (zie kader). En in tegenstelling tot wat ook vaak wordt beweerd, zegt Volberda, maakt al dat AI-gebruik bedrijven wel degelijk efficiënter en productiever – en dus winstgevender.

‘Dat komt omdat bedrijven met een hoge ‘AI-volwassenheid’ niet alleen investeren in data en infrastructuur, maar ook in hun organisatiestructuur en personeel, zodat die innovaties goed landen.’ Kortom: een hoge AI-volwassenheid betekent vaak ook dat de rest op orde is.

‘AI integreren betekent de organisatie herinrichten’, zegt Volberda. ‘Daar laten bedrijven kansen liggen. Kunstmatige intelligentie wordt nog te vaak ingezet met het idee dat het medewerkers kan helpen om individuele taakjes sneller uit te voeren of mensen in zijn geheel kan vervangen. Maar het werkelijk onbenutte potentieel ligt bij het opnieuw inrichten van complete bedrijfsprocessen.’

Lees ook: Falende voicebots en rammelende rapporten: waar ligt voor dienstverleners de grens bij AI?

In de verzekeringsbranche kun je bijvoorbeeld denken aan AI-agents die zelfstandig claims afhandelen en fraudechecks doen, en in de machinebouw aan de toevoeging van sensoren die na de levering blijven rapporteren over de staat van het product en wanneer onderdelen moeten worden vervangen.

Volgtechnologie

Radicale innovatie noemt Volberda dat, baanbrekende vernieuwingen, terwijl het bedrijfsleven volgens de Innovatie Monitor nu te veel blijft hangen in het verbeteren van het bestaande. Een sprekend voorbeeld is Tata Steel Nederland. Niet alleen omdat de beslissing om al dan niet 2 miljard euro aan publiek geld in de verduurzaming van de staalfabriek te stoppen is uitgesteld, maar ook omdat Tata daarvoor vooral kijkt naar wat kenners ‘volgtechnologie’ noemen: van staalproductie met kolen naar productie met aardgas en elektriciteit.

Donald Pols, de voormalig directeur van Milieudefensie en één dag directeur duurzaamheid bij Tata Steel, noemde dat in een opiniestuk in NRC ‘dure kennis inkopen’ bij buitenlandse technologieleveranciers, in plaats van zelf nieuwe kennis te ontwikkelen.

Lees ook: Groen staal komt traag op gang in Europa, maar zelfs daarbij is Tata meer volgend dan leidend

Eigen doorbraaktechnologie, die internationaal uitgerold kan worden. Dat Nederland dat wel kán, blijkt uit ons grootste exportsucces: ASML, volgens een recente analyse van ING inmiddels goed voor 2,2 procent van de nationale economie.

ASML, in de jaren 80 ontstaan als een joint venture tussen Philips en ASM International, kwam ook voort uit een baanbrekende innovatie, namelijk EUV-lithografie. Volberda: ‘En hoewel de uitkomst daarvan destijds erg onzeker was, laat het succes van ASML inmiddels wel zien dat het opschalen van dit soort doorbraaktechnologieën cruciaal is voor ons verdienvermogen.’

Temeer, zegt hij, omdat we het steeds meer van zulke nationale groeiparels moeten hebben, nu er nauwelijks nog multinationals bijkomen in Nederland. ‘Ze trekken eerder weg.’

Rem op klimaatambities

Het uitstel bij Tata Steel is volgens Volberda ook exemplarisch voor de manier waarop de top van het bedrijfsleven, en met name de zware industrie, momenteel naar verduurzaming kijkt. ‘Juist de bedrijven met de grootste ecologische voetafdruk hebben hun klimaatambities de afgelopen vier jaar sterk naar beneden bijgesteld’, zegt hij. ‘Van die groep is het aandeel bedrijven dat in 2030 klimaatneutraal wil zijn gehalveerd: van zes op de tien in 2022 naar drie op de tien in 2026.’

Van alle bedrijven wil een derde in 2030 netto geen CO2 meer uitstoten, een derde neemt daarvoor tot 2050 de tijd en een derde plant het pas voor na 2050 of heeft geen concrete doelstelling.

Lees ook: Zorgen om de wereld, maar de cijfers gaan voor: Jeroen Smit over het dilemma van de topmanager

Verduurzaming is een kwestie van de lange adem, en die horizon moet het steeds vaker afleggen tegen zaken die op korte termijn om aandacht en oplossingen vragen: hoge energieprijzen, geopolitieke onzekerheid, strategische afhankelijkheden. Ruim driekwart van de internationaal actieve bedrijven is het er (enigszins tot zeer) over eens dat de geopolitieke situatie hun bedrijfsvoering beïnvloedt, tegen de helft in 2025.

Te reactief en te weinig proactief

Zeven op de tien organisaties zijn actief bezig met het afbouwen van hun ‘strategische afhankelijkheden’. Van Amerikaanse IT-dienstverleners bijvoorbeeld; dat dat geen overbodige luxe is, bleek vorige week vrijdag tijdens de wereldwijde storing van Microsoft. De focus ligt momenteel vooral op digitale diensten (29 procent) en zogeheten materiële inputs, grondstoffen en halffabricaten (24 procent).

Maar ook energie-afhankelijkheid is bij ruim twee op de tien bedrijven een punt van zorg, en dat kan de overgang naar lokaal opgewekte, schone energie een boost geven. ‘Al vind ik het wel zorgelijk dat bedrijven bij energie vooral inzetten op besparing en geen verdere maatregelen treffen’, zegt Volberda. ‘Dat lijkt erop te wijzen dat ze weinig handelingsperspectief hebben.’

Hij denkt dat bedrijven op dit moment te veel bezig zijn met crisismanagement en te weinig vooruitdenken. ‘We zijn te reactief en te weinig proactief.’ Al gebeuren er ook goede dingen, zoals de oprichting van de taskforce Toekomstige Welvaart en Vestigingsklimaat en het nieuwe Nationaal Agentschap voor Disruptieve Innovatie (NADI), dat een budget van 500 miljoen euro kreeg om innovatie aan te jagen – twee suggesties die zijn overgenomen uit het rapport van Peter Wennink.

Volberda kan het alleen maar aanmoedigen. ‘We moeten niet alleen nadenken over het volgende kwartaal’, zegt hij, ‘Maar ook over waar we over vijf of tien jaar willen staan.’

Lees ook: Zo stroopt innovatiefonds Nadi de mouwen op: ‘Successen kunnen we pas over 10, 15 jaar meten’