Winkelmand

Geen producten in de winkelwagen.

Zorgen om de wereld, maar de cijfers gaan voor: Jeroen Smit over het dilemma van de topmanager

Topmanagers maken zich in het weekend zorgen om de wereld, maar op maandag staan de spreadsheets weer voorop. Jeroen Smit vergelijkt ze in zijn nieuwe boek met ‘slimme schapen’: bestuurders die vooral processen managen en zichzelf ‘bewust onbekwaam’ hebben gemaakt. Waarom lukt het ze maar niet om te doen wat ze privé belangrijk vinden? ‘Wat ze vooral nodig hebben, zijn verbeelding en moed.'

jeroen-smit
Jeroen Smit is gefascineerd door het onvermogen van topmanagers om professioneel verantwoordelijkheid te nemen voor dingen die ze als privépersoon belangrijk vinden. Foto: Frank Schoevaart

Wie vindt belasting betalen een kwestie van beschaving? In een zaal vol fiscalisten gaan alle handen omhoog. En als je morgen gebeld wordt door een Griekse miljardair voor advies: leg je dan uit dat belasting betalen een kwestie van beschaving is? Moeilijk, moeilijk.

Tijdens de Griekse schuldencrisis (2011-2012) ervaart bedrijfsjournalist Jeroen Smit bij een congresoptreden min of meer fysiek de spagaat waarin de managerskaste bij bedrijven en overheden voortdurend verkeert. ‘In het weekend bezorgd over de wereld, maar op maandag door met de spreadsheets’, vat hij het morele dilemma samen in zijn nieuwe boek ‘Het slimme schaap’. Dat verscheen deze week bij uitgeverij Maven.

‘Die periode was voor mij inderdaad een kantelmoment’, vertelt Smit. In de jaren daarvoor is hij een gevierd auteur van corporate drama geworden, met een boek over de financiële fraude bij supermarktconcern Ahold (‘Het drama Ahold’) en een non-fictie thriller over de val van ABN Amro tijdens de kredietcrisis van 2008 als absolute bestseller (‘De prooi’).

Smit ziet zichzelf aanvankelijk vooral als controleur van de macht van grote bedrijven en hun ceo’s. Maar hij raakt steeds meer gefascineerd door het kennelijke onvermogen van topmanagers om professioneel verantwoordelijkheid te nemen voor dingen die ze als privépersoon belangrijk vinden. De kudde van ‘slimme schapen’, die vooral processen managet, heeft zichzelf ‘bewust onbekwaam’ gemaakt, vat Smit dat anno 2026 samen.

Paul Polman als pionier

Een poging om het anders te doen beschrijft Smit in zijn derde bedrijfsdrama uit 2019: ‘Het grote gevecht’. Dat draait om de strijd van topman Paul Polman, van 2009 tot 2019 ceo bij Unilever, om een duurzame bedrijfsvoering te adopteren. Met oog voor milieu, klimaat en fatsoenlijke arbeidsomstandigheden.

‘Hij hield aandeelhouders en financiële analisten voor dat er twee werkelijkheden zijn: de spreadsheets met de omzet en kwartaalwinsten, en de maatschappelijke doelen die je als onderneming kunt nastreven. Polman zei hardop dat het eerste onderschikt is aan het tweede. Als je verantwoordelijkheid neemt voor een duurzame planeet, komt het met geld verdienen ook wel goed.’

Dat was revolutionair, stelt Smit. ‘Daar heb ik nog steeds bewondering voor. Financiële analisten raakten compleet van slag en vroegen dingen als: ‘Ja, maar hoe zit het dan met de winstmarge van Dove in Azië?’

Lees ook: Waar blijft de nieuwe Paul Polman? ‘Die komt er voorlopig niet’

Terugkijkend erkent Smit dat het vooral bij beursgenoteerde bedrijven heel lastig is om maatschappelijke waarden een hogere prioriteit te geven dan financieel rendement op de korte termijn.

Dat bleek bij Unilever, waar de strategie van Polman na zijn vertrekt flink werd afgezwakt, met een terugkeer naar een nauwere focus op rendement voor aandeelhouders. Iets vergelijkbaars gebeurde de afgelopen jaren bij energiereus Shell, die investeringen in hernieuwbare energie heeft afgestoten en weer sterker focust op de olie- en gaswinning.

‘Bij Polman kun je echt spreken van de tragiek van de pionier’, zegt Smit. ‘Wanneer je als eerste een nieuwe weg probeert in te slaan, is de kans groot dat het mislukt. Aan de andere kant heeft dat ook waarde, omdat er daarmee een blauwdruk ligt voor de toekomst, een voorbeeld van hoe je dingen anders kunt aanpakken.’

Smit koppelt dit in zijn nieuwe boek aan wat hij de beste definitie vindt van leiderschap, geformuleerd door de 33e president van de Verenigde Staten, Harry S. Truman: ‘Het voorrecht (…) dat je in een uitstekende positie bent om mensen ervan te overtuigen dat ze dingen moeten doen waarvan ze diep in hun hart weten dat ze gedaan moeten worden, maar waar ze geen zin in hebben.’

Aandeelhouderschap vs maatschappelijke missie

Smit benadrukt in ‘Het slimme schaap’ (zie kader) dat één van dingen die het ‘kuddekapitalisme’ in stand houdt, zit ingebakken in de aansprakelijkheid van het management. De dominante juridische vorm van naamloze vennootschappen is amoreel. De taak van het management is het bewaken van de ‘continuïteit van de onderneming’.

Wie dat niet doet, kan daarvoor aansprakelijk worden gesteld. En de gangbare interpretatie van continuïteit draait vrijwel altijd om winstgevendheid op de korte termijn. Een duurzame bedrijfsvoering op de lange termijn heeft geen plek in dit juridische vocabulaire.

Review 'Het Slimme Schaap

Jeroen Smit kent de top van het bedrijfsleven als geen ander. Met klassiekers als Het drama Ahold, De prooi en Het grote gevecht legde hij bloot hoe ambitieuze bestuurders verstrikt raakten in hun eigen overtuigingen en belangen.

Slimme schaap

In zijn nieuwste boek, Het Slimme Schaap, richt hij zijn blik op een fundamenteler probleem: een economisch systeem dat ons ongekende welvaart heeft gebracht, maar tegelijkertijd de voorwaarden voor onze toekomstige welvaart uitholt. We weten precies wat nodig is om klimaatverandering, natuurverlies en verspilling een halt toe te roepen. Waarom handelen we er dan niet naar?

Opvallend is dat Smit de spiegel ook naar zichzelf toekeert. Hij beschrijft hoe hij als student bedrijfskunde doordrongen raakte van het neoliberale denken en de heiligverklaring van de vrije markt. Dat persoonlijke zelfonderzoek maakt het Het slimme schaap meer dan een droge systeemaanklacht; het is ook de reflectie van een generatie die heeft meegebouwd aan structuren die nu dringend herzien moeten worden.

Waar Smit overtuigend is in zijn systeemdiagnose, blijft de weg naar de praktijk soms wat abstract. Hoe blijft een pionier die als eerste afscheid neemt van een vervuilend (maar winstgevend) verdienmodel overeind als de concurrentie dat niet doet? Smit bouwt in zijn oplossing sterk op het vertrouwen in moedige individuen, betrokken aandeelhouders en intrinsiek gemotiveerde ondernemers. Maar hij erkent ook de spanning. – Ewald Smits

Smit juicht initiatieven om juridische verantwoordelijkheden anders vast te leggen toe. ‘Bij grote multinationals heb je daar nog maar een paar voorbeelden van, zoals Ikea. Aandeelhouderschap en zeggenschap zijn gescheiden. Geldschieters van de onderneming kunnen winstuitkeringen krijgen, maar de zeggenschap over de missie van de onderneming ligt bij een onafhankelijke stichting. Die kan daarmee maatschappelijke doelen nastreven. Dat model kun je in principe ook breder bij beursgenoteerde bedrijven toepassen.’

De hamvraag is dan hoe realistisch het is om te verwachten dat ceo’s en andere topmanagers zich uit eigen beweging gaan hardmaken voor systeemverandering. ‘Voor mij is dat ook een zoektocht, iets waar ik geen pasklaar antwoord op heb’, geeft Smit aan. ‘Maar ik heb de hoop op een kentering niet opgegeven.’

Lees ook: Ikea zet in op groene groei: ‘Meer verkopen is niet hetzelfde als overconsumptie stimuleren’

Verbeelding en moed

‘In de jaren na het Klimaatakkoord van Parijs zag je brede wil, ook bij grotere bedrijven, om een ander pad in te slaan. “We gaan het gewoon doen”, was de houding’, schetst Smit. ‘Daarop volgde de populistische terugslag met Brexit, Trump en ik reken de recente afzwakking van de Green Deal in de EU daar ook toe. Maar ik ben ervan overtuigd dat dit golfbewegingen zijn. Het kan heel goed dat we nu zo’n beetje op het dieptepunt zitten van die terugslag.’

Hij wijst erop dat weglopen voor de gevolgen van klimaatverandering steeds lastiger wordt. ‘Als je naar de impact van de hittegolven van afgelopen zomer kijkt, dan is dat voor burgers en bedrijven geen ver-van-mijn-bed show meer. Er is reële schade. De reactie van Wopke Hoekstra als Eurocommissaris van Klimaat vond ik heel goed. Hij benoemde gewoon dat het klimaat niet op ons wacht en dat de zomer van 2026 de koudste van de komende tien jaar kan blijken te zijn.’

Dagelijks de nieuwsbrief van Management & Leiderschap ontvangen?



Door je in te schrijven ga je akkoord met de algemene en privacyvoorwaarden.

Smit erkent dat de komende tien tot twintig jaar heel spannend worden. ‘Wat je daarbij vooral nodig hebt, zijn verbeelding en moed. Verbeelding om perspectief te bieden op een andere, betere toekomst en moed om het onzekere pad op weg daarnaartoe toch maar in te slaan.’

Hij begrijpt heel goed dat dat ingewikkeld is. Dat mensen denken: het einde van de wereld, prima, maar intussen moet het allemaal óók nog ergens van betaald worden. ‘De vraag is dan of je het kunt opbrengen om vanuit je eigen mogelijkheden invloed uit te oefenen en toch stapjes durft te zetten. Dat is wat ik managers met dit boek wil meegeven.’

Meer democratie voor de economie

Smit ziet intussen steeds meer initiatieven vanuit de maatschappelijke onderstroom die ingaan tegen de standaardreflexen van de corporate wereld. ‘Dat is eigenlijk al een grotere beweging aan het worden van mensen die zich organiseren. Dat zie je bij werknemers, maar ook bij burgerberaden in de politiek. Wat ik bij die beraden heel positief vind, is dat je de rust neemt om mensen uit verschillende hoeken van de samenleving een aantal dagen samen te brengen om met elkaar tot oplossingen te komen.’

‘Dit klinkt natuurlijk vrij idealistisch, maar hoe verfrissend zou het zijn als bedrijven zich op eenzelfde manier laten inspireren door ideeën uit de samenleving? Dat is ook wat ik bedoel met de noodzaak om de economie te democratiseren, na een lange periode waarin we vooral bezig zijn geweest met het economiseren van de democratie.’

Lees ook: Econoom Hans Stegeman wil af van de ‘groeidwang’

Dit artikel verscheen eerder op Change Inc., net als MT/Sprout onderdeel van de MT Mediagroep.