Veel bedrijven rennen richting AI zonder plan, merkt Zoomer. ‘Managers voelen druk om iets met AI te doen, maar weten vaak niet welk probleem ze willen oplossen’, zegt de TNO-onderzoeker.
En dat probleem staat niet op zichzelf: MIT stelt dat 95 procent van de generatieve AI-pilots mislukt.
Hoofdpijndossier voor onderzoekers
‘Bedrijven investeren massaal, werknemers gebruiken de tools dagelijks, maar de beloofde productiviteitsexplosie blijft vooralsnog uit. Het is een hoofdpijndossier voor onderzoekers’, zegt Zoomer.
Maar het kan anders. TNO identificeerde drie belangrijke succesfactoren die bepalen of AI-implementatie slaagt. ‘Het gaat om de juiste combinatie van techniek, domein en werknemers’, aldus Zoomer. ‘Waarbij die laatste factor verreweg het belangrijkst is.’
Stap 1: Begin met het probleem, níet met de technologie
De grootste valkuil? Organisaties beginnen met de techniek in plaats van met het probleem. ‘Je moet eerst je werkprocessen kennen en weten wat je wilt oplossen’, zegt Zoomer. ‘Beantwoord meteen de vraag: waarom hebben we AI nú nodig? Waarom nu wel automatiseren, waarom daarvoor niet?’
Een overheidsklant van TNO pakte het goed aan. Zij hadden een concreet probleem: het analyseren van veel documenten kostte enorm veel tijd. ‘TNO helpt hen nu om die taak te automatiseren met AI’, vertelt Zoomer. ‘Dat werkt omdat ze exact wisten welk probleem ze wilden oplossen.’
Stap 2: Zet technici naast werknemers (letterlijk)
‘Te vaak wordt AI vanuit techniek alleen aangepakt’, waarschuwt Zoomer. ‘Je hebt AI-specialisten die de techniek heel goed kennen, maar dan mis je nog domeinkennis en kennis over werk.’
Eén van de oplossingen kan verrassend simpel zijn: zet technici fysiek naast werknemers. ‘Laat ze meekijken met werkprocessen. En vraag vervolgens: wat zijn je problemen? Wat zou je het liefst geautomatiseerd zien? Ik denk dat dit te weinig gebeurt.’
TNO paste deze aanpak toe bij techniekbedrijven. ‘We ontwikkelden gedigitaliseerde werkinstructies. Een monteur filmt zichzelf, AI maakt er een instructie van. Nu kunnen MBO-2-werknemers zelfs MBO-4-taken uitvoeren. Die oplossing kwam van de werkvloer, niet van de IT-afdeling. Als het niet prettig voor werknemers is ingebed, en ze niet weten hoe ze ermee om moeten gaan, faalt het.’
Stap 3: Creëer ruimte voor experimenten
Organisaties moeten plekken bieden waar werknemers met AI kunnen experimenteren, zonder dat het verplicht is. ‘Werknemers moeten zelf oplossingen vinden en uitproberen’, stelt Zoomer. ‘Als je automatiseert wat werknemers het leukste vinden, krijg je geen draagvlak.’
Een goed voorbeeld komt uit de energiesector, waar een organisatie AI inzet voor arbeidsveiligheid. ‘Ze gebruiken AI en camerabeelden om te detecteren wanneer mensen te dicht bij gevaarlijke machines komen. Dan gaat een alarm af. Dit kwam voort uit een concrete behoefte van werknemers: veiliger werken.’
Stap 4: Maak werk gemakkelijker, niet per se sneller
Hier komt een belangrijk inzicht: AI hoeft niet altijd tot tijdsbesparing te leiden. ‘Mensen kunnen AI gebruiken om hun werk gemakkelijker te maken, niet per se om sneller te werken’, legt Zoomer uit. ‘Werk is cognitief belastend geworden. ‘Een hulpmiddel om het cognitief minder belastend te maken is positief. Mensen zijn frisser, hebben meer ruimte in hun hoofd vrij. Maar er zit een addertje onder het gras: je verplaatst het werk. Iemand die een stuk laat schrijven of coderen door AI, krijgt er controlelast voor terug.’
De Deense studie bevestigt dit: werknemers rapporteren gemiddeld 3% tijdsbesparing, maar slechts een fractie daarvan vertaalt zich naar hogere productiviteit. De rest van de tijd vullen ze met andere taken.
Advertorial WHITEPAPER: Aan de slag met digitale werkinstructies
Wat motiveerde productiebedrijven om gebruik te maken van een digitaal instructiesysteem, en hoe gingen ze daarin te werk? TNO interviewde acht bedrijven over hun keuze voor een digitaal werksysteem, de succesfactoren en het voorkomen van faalkosten.
lees verder
Stap 5: Blijf realistisch
‘Als je iets wilt toepassen dat 100 procent correct moet zijn, zoals juridisch advies, terwijl generatieve AI nog fouten maakt en kan hallucineren, dan is succes lastig’, zegt Zoomer.
Organisaties moeten helder hebben wat AI wel en niet kan. ‘Je moet mensen in huis hebben die duidelijk kunnen vertellen wat de mogelijkheden én
onmogelijkheden zijn. Als je dat niet helder hebt, weet je ook niet of een toepassing überhaupt mogelijk is.’
Stap 6: Blijf bedachtzaam
Zoomers advies is dan ook verfrissend nuchter. ‘AI toepassen blijkt geen gegarandeerd succes, maar je moet bedachtzaam te werk gaan. Inventariseer de drie factoren: domein, techniek en werknemers — en behoud daar de focus op. Laat je helpen als je het lastig vindt.’
‘Je kunt ook concluderen dat er nu niks is dat je organisatie écht helpt en het over twee jaar opnieuw proberen. Wat nu misschien lastig is, kan over een jaar of twee een stuk gemakkelijker zijn. Dus: doe het, maar wees bedachtzaam.’
Lees ook: Van filmpje tot werkinstructie: hoe AI het personeelstekort in de techniek oplost
‘Bij het internet duurde het ook een jaar of tien’
Die bedachtzaamheid is des te belangrijker als je kijkt naar de parallel met eerdere technologische revoluties, zegt Zoomer. ‘Bij het internet duurde het ook een jaar of tien voordat we productiviteitswinst konden meten. Studies wijzen erop dat beroepen nu door AI net zo snel veranderen als na de introductie van computers en internet.’
Verborgen risico: monitoring en stress
Een onderbelicht aspect is de impact op werknemers. TNO-onderzoek wijst uit dat nieuwe technologie tot meer ervaren toezicht kan leiden. ‘Mensen hebben vaker het gevoel dat ze gemonitord worden. We zien dat mensen die zich gemonitord voelen hogere stress ervaren en minder autonomie. Ook hebben ze vaker fysieke en mentale klachten.’
‘Daar maken we ons vooral zorgen om’, zegt Zoomer. ‘We kijken niet kritisch genoeg naar hoe we die innovaties kunnen inbedden zodat ze ook goed zijn voor werknemers. We hebben een krappe arbeidsmarkt, we moeten goed met mensen omgaan.’
De belangrijkste les
‘Altijd de werknemers eerst’, zegt Zoomer tot slot. ‘Als de technologie die je oplegt werknemers frustreert, neemt het verloop toe. Kijk vooral naar waar werknemers behoefte aan hebben. Zoek combinaties die werknemers productiever én blijer maken. Dan heb je een duurzame verbetering.’
Voor organisaties die twijfelen heeft hij een laatste advies. ‘AI is niet alleen voor productiviteit. Je kunt het voor allerlei doelen gebruiken: mensen met afstand tot de arbeidsmarkt meer kansen geven, werk veiliger maken. We moeten het niet alleen maar blijven hebben over automatiseren.’
Dit artikel wordt u aangeboden door
TNO
De wereld van werk verandert snel door globalisering, digitalisering, technologie en vergrijzing. Banen veranderen, verdwijnen en er komen nieuwe voor...
Meer info
