Ze hebben een hekel aan managers, ze zijn alternatief en tegendraads, en in Denemarken zijn ze de lievelingen van het bedrijfsleven: KaosPilots. De alternatieve businessschool in Aarhus is bezig haar vleugels uit te slaan. Binnenkort gaat de eerste Nederlandse lichting KaosPiloten van start.
Het verschil tussen een gewone businessschool en KaosPilots? Dat spreekt voor zich, vindt oprichter en directeur Uffe Elbaek: “Bij de anderen gaat het om business as usual, bij ons om business as unusual.”
Ongewoon is zelfs de inrichting van het hoofdgebouw van de school in het Deense Aarhus. Het meubilair bestaat uit oude vliegtuigonderdelen, waarbij de vleugels dienst doen als bureau en de trolleys als opbergkastjes voor de studenten. Aan de muur kleurige portretten van alle studenten, affiches en memorabilia. Een ingelijste steunbetuiging van Hillary Clinton hangt naast een fanbrief van een Poolse jongen die dacht dat KaosPilots een voetbalclub is. De staf en de hippe studenten van KaosPilots zouden op Nyenrode raar aangekeken worden: geen stropdassen en spencers, maar spijkerbroeken, t-shirts en skateboards – en baarden, opvallend veel baarden. “See you on the dancefloor”, staat op het visitekaartje van Elbaek. De sfeer is die van een kunstacademie, de zakenwereld lijkt mijlenver weg. Maar schijn bedriegt.
In Scandinavië is de anarchistische school een begrip. Bedrijven staan in de rij om stageplekken aan te bieden en het consultancybureau van KaosPilots groeit razendsnel. Grote bedrijven als Lego en Tuborg roepen zonder schroom de hulp van KaosPilots in. Toen de Deense overheid enkele jaren geleden de subsidie voor de school stop wilde zetten, werd zij op de vingers getikt door Dee Hock (de oprichter van creditcardmaatschappij Visa) en een keur aan Scandinavische directeuren. Allen benadrukten dat er in het bedrijfsleven behoefte is aan de geregisseerde chaos van de studenten uit Aarhus.
Vanuit de thuisbasis Aarhus is KaosPilots bezig de wereld te veroveren. Sinds een jaar worden buitenlandse studenten aangenomen en is de voertaal Engels. Er zijn scholen in Noorwegen en Zweden en er is een min of meer permanente ‘buitenpost’ in San Francisco. Er zijn plannen voor Londen en Toronto en in Utrecht heeft een groep bewonderaars een Nederlandse afdeling in het leven geroepen. Met ingang van januari zal daar een voltijd opleiding worden aangeboden.
Ongewoon is zelfs de inrichting van het hoofdgebouw van de school in het Deense Aarhus. Het meubilair bestaat uit oude vliegtuigonderdelen, waarbij de vleugels dienst doen als bureau en de trolleys als opbergkastjes voor de studenten. Aan de muur kleurige portretten van alle studenten, affiches en memorabilia. Een ingelijste steunbetuiging van Hillary Clinton hangt naast een fanbrief van een Poolse jongen die dacht dat KaosPilots een voetbalclub is. De staf en de hippe studenten van KaosPilots zouden op Nyenrode raar aangekeken worden: geen stropdassen en spencers, maar spijkerbroeken, t-shirts en skateboards – en baarden, opvallend veel baarden. “See you on the dancefloor”, staat op het visitekaartje van Elbaek. De sfeer is die van een kunstacademie, de zakenwereld lijkt mijlenver weg. Maar schijn bedriegt.
In Scandinavië is de anarchistische school een begrip. Bedrijven staan in de rij om stageplekken aan te bieden en het consultancybureau van KaosPilots groeit razendsnel. Grote bedrijven als Lego en Tuborg roepen zonder schroom de hulp van KaosPilots in. Toen de Deense overheid enkele jaren geleden de subsidie voor de school stop wilde zetten, werd zij op de vingers getikt door Dee Hock (de oprichter van creditcardmaatschappij Visa) en een keur aan Scandinavische directeuren. Allen benadrukten dat er in het bedrijfsleven behoefte is aan de geregisseerde chaos van de studenten uit Aarhus.
Vanuit de thuisbasis Aarhus is KaosPilots bezig de wereld te veroveren. Sinds een jaar worden buitenlandse studenten aangenomen en is de voertaal Engels. Er zijn scholen in Noorwegen en Zweden en er is een min of meer permanente ‘buitenpost’ in San Francisco. Er zijn plannen voor Londen en Toronto en in Utrecht heeft een groep bewonderaars een Nederlandse afdeling in het leven geroepen. Met ingang van januari zal daar een voltijd opleiding worden aangeboden.
Blind voor hiërarchie
Het begon begin jaren tachtig met een project voor werkloze jongeren in Aarhus. Maatschappelijk werker Elbaek merkte dat veel van die jongeren bedrijfjes wilden beginnen, maar niet wisten hoe ze dat moesten aanpakken. Hij richtte daarom de ‘Frontrunners’ op, bedoeld als een ‘wieg voor onafhankelijke bedrijfjes en projecten’. Elbaek: “Bij de Frontrunners ging het om werkend leren. Ons enige kapitaal bestond uit de ideeën van de jongeren, van daaruit zijn we een strategie gaan ontwikkelen en investeerders gaan zoeken.”
Frontrunners werd een succes en bracht Elbaek op het idee om met dezelfde uitgangspunten een driejarige voltijdse opleiding op te zetten. In 1991 ging de eerste lichting van start. De naam was snel gevonden: “De meeste energie zit aan de buitenkant van een storm, in het midden is het kalm. Wij zoeken de grenzen op, de chaos, omdat daar de meeste mogelijkheden tot verandering zijn. Dat geldt voor bedrijven en voor samenlevingen.”
De KaosPilots in spe leren de basisvaardigheden van een ‘gewone’ mba maar de nadruk ligt op project design, process design, en business design. Bovendien moet een volleerde KaosPilot een leider zijn. Elbaek: “In ons leiderschapsmodel gaat het er niet alleen om dat je een leider bent voor de mensen die onder je staan, maar ook voor de mensen die naast je staan en voor de mensen die boven je staan. Het allerbelangrijkste is dat je persoonlijk leiderschap ontwikkelt. Daarmee kun je een organisatie vormen waarin iedereen elkaar ondersteunt.” Met managers, in het bijzonder middenmanagers, hebben de KaosPilots niet veel op. Hoofd studies Paul Natorp: “Je moet accepteren dat mensen niet gemanaged kunnen worden. Een KaosPilot is blind voor hiërarchie. Als het nodig is, klopt hij aan bij de ceo. Veel bedrijven worden angstig als je door hun hiërarchische structuren heen breekt. Ze praten liever over problemen dan over oplossingen. Wij verzetten ons tegen die houding.”
Het begon begin jaren tachtig met een project voor werkloze jongeren in Aarhus. Maatschappelijk werker Elbaek merkte dat veel van die jongeren bedrijfjes wilden beginnen, maar niet wisten hoe ze dat moesten aanpakken. Hij richtte daarom de ‘Frontrunners’ op, bedoeld als een ‘wieg voor onafhankelijke bedrijfjes en projecten’. Elbaek: “Bij de Frontrunners ging het om werkend leren. Ons enige kapitaal bestond uit de ideeën van de jongeren, van daaruit zijn we een strategie gaan ontwikkelen en investeerders gaan zoeken.”
Frontrunners werd een succes en bracht Elbaek op het idee om met dezelfde uitgangspunten een driejarige voltijdse opleiding op te zetten. In 1991 ging de eerste lichting van start. De naam was snel gevonden: “De meeste energie zit aan de buitenkant van een storm, in het midden is het kalm. Wij zoeken de grenzen op, de chaos, omdat daar de meeste mogelijkheden tot verandering zijn. Dat geldt voor bedrijven en voor samenlevingen.”
De KaosPilots in spe leren de basisvaardigheden van een ‘gewone’ mba maar de nadruk ligt op project design, process design, en business design. Bovendien moet een volleerde KaosPilot een leider zijn. Elbaek: “In ons leiderschapsmodel gaat het er niet alleen om dat je een leider bent voor de mensen die onder je staan, maar ook voor de mensen die naast je staan en voor de mensen die boven je staan. Het allerbelangrijkste is dat je persoonlijk leiderschap ontwikkelt. Daarmee kun je een organisatie vormen waarin iedereen elkaar ondersteunt.” Met managers, in het bijzonder middenmanagers, hebben de KaosPilots niet veel op. Hoofd studies Paul Natorp: “Je moet accepteren dat mensen niet gemanaged kunnen worden. Een KaosPilot is blind voor hiërarchie. Als het nodig is, klopt hij aan bij de ceo. Veel bedrijven worden angstig als je door hun hiërarchische structuren heen breekt. Ze praten liever over problemen dan over oplossingen. Wij verzetten ons tegen die houding.”
Oude fietsen
Van de studenten wordt verwacht dat zij zelfstandig werken en van meet af aan met echte projecten aan de slag gaan, voor echte opdrachtgevers. Bij aanvang van de opleiding krijgen de studenten een sleutel van het schoolgebouw en een pak visitekaartjes. In het eerste jaar gaat het om kleine projecten van hooguit een maand. Iets met fietsen, bijvoorbeeld. Eerstejaars Henrik Smedegaard Mortensen (24) werkte in een Guatemalteeks weeshuis, gaf les op een Rudolf Steiner school, verzorgde joodse bejaarden en reed in een riksja voordat hij bij KaosPilots terechtkwam. Nu werkt hij aan een project waarbij Deense werklozen oude fietsen inzamelen en opknappen, waarna de tweewielers naar Afrika worden verscheep. Volgens de enthousiaste Mortensen is het een gouden plan: de werklozen leren een vak, de gemeente hoeft geen oude fietsen meer in te zamelen en in Afrika krijgen ze voor een prikkie een zo-goed-als-nieuwe fiets. Praktische bezwaren (wie gaat dat betalen?) wuift de jonge ondernemer weg. Bij KaosPilots vinden ze dat niet erg. Het eerste jaar is er om te experimenteren.
In het tweede jaar gaan de studenten op zoek naar een serieuze opdrachtgever, vaak in het buitenland. Ook gaan ze een semester naar een ‘outpost’ van KaosPilots, bijvoorbeeld San Francisco of Havana. In het laatste jaar moeten de studenten een groot project in het buitenland uitvoeren. Een derde van de afgestudeerden begint een eigen bedrijf, een derde gaat bij een bestaand bedrijf werken, en de overigen komen terecht bij niet-gouvernementele organisaties (ngo’s) of de overheid. Het merendeel van de KaosPilots komt terecht in de creatieve sector.
In 2004 trokken vijf studenten naar Sarajevo, een stad die de oorlog overleefde, maar daarna alsnog ten onder dreigde te gaan aan criminaliteit, corruptie en drugs. Om de lokale jeugd op te beuren, lieten de studenten een groot canvas spannen over een gebouw in het centrum van de stad. Honderden inwoners van Sarajevo schilderden hun dromen op het doek. Vervolgens maakten Noorse ontwerpers en kunstenaars t-shirts en tassen van het doek, die tegen opbod verkocht werden. Met de opbrengst willen de studenten het gebouw kopen om er een cultuurcentrum van te maken. Het is een van de meest succesvolle Kaos-projecten en een uitstekend voorbeeld van de onorthodoxe werkwijze van de KaosPilots.
Van de studenten wordt verwacht dat zij zelfstandig werken en van meet af aan met echte projecten aan de slag gaan, voor echte opdrachtgevers. Bij aanvang van de opleiding krijgen de studenten een sleutel van het schoolgebouw en een pak visitekaartjes. In het eerste jaar gaat het om kleine projecten van hooguit een maand. Iets met fietsen, bijvoorbeeld. Eerstejaars Henrik Smedegaard Mortensen (24) werkte in een Guatemalteeks weeshuis, gaf les op een Rudolf Steiner school, verzorgde joodse bejaarden en reed in een riksja voordat hij bij KaosPilots terechtkwam. Nu werkt hij aan een project waarbij Deense werklozen oude fietsen inzamelen en opknappen, waarna de tweewielers naar Afrika worden verscheep. Volgens de enthousiaste Mortensen is het een gouden plan: de werklozen leren een vak, de gemeente hoeft geen oude fietsen meer in te zamelen en in Afrika krijgen ze voor een prikkie een zo-goed-als-nieuwe fiets. Praktische bezwaren (wie gaat dat betalen?) wuift de jonge ondernemer weg. Bij KaosPilots vinden ze dat niet erg. Het eerste jaar is er om te experimenteren.
In het tweede jaar gaan de studenten op zoek naar een serieuze opdrachtgever, vaak in het buitenland. Ook gaan ze een semester naar een ‘outpost’ van KaosPilots, bijvoorbeeld San Francisco of Havana. In het laatste jaar moeten de studenten een groot project in het buitenland uitvoeren. Een derde van de afgestudeerden begint een eigen bedrijf, een derde gaat bij een bestaand bedrijf werken, en de overigen komen terecht bij niet-gouvernementele organisaties (ngo’s) of de overheid. Het merendeel van de KaosPilots komt terecht in de creatieve sector.
In 2004 trokken vijf studenten naar Sarajevo, een stad die de oorlog overleefde, maar daarna alsnog ten onder dreigde te gaan aan criminaliteit, corruptie en drugs. Om de lokale jeugd op te beuren, lieten de studenten een groot canvas spannen over een gebouw in het centrum van de stad. Honderden inwoners van Sarajevo schilderden hun dromen op het doek. Vervolgens maakten Noorse ontwerpers en kunstenaars t-shirts en tassen van het doek, die tegen opbod verkocht werden. Met de opbrengst willen de studenten het gebouw kopen om er een cultuurcentrum van te maken. Het is een van de meest succesvolle Kaos-projecten en een uitstekend voorbeeld van de onorthodoxe werkwijze van de KaosPilots.
Een druppel in de zee
De verhalen over de bijzondere projecten in Tibet en Sarajevo waren voor tweedejaarsstudent Morten Jørgenson (28) een belangrijke reden om in Aarhus te gaan studeren. “KaosPilots is een mythe voor mij,” zegt hij. “Ik zie KaosPilots als ambassadeurs van vrede en sociaal ondernemerschap. Voordat ik hier kwam, werkte ik als leidinggevende op een kunstacademie. Ik legde daar een golfbaan aan in mijn kantoor. Ik ben te wild om naar een conventioneel onderwijsinstituut te gaan.”
Veel projecten bij KaosPilots worden groepsgewijs uitgevoerd. Die werkwijze is volgens Jørgenson een prima leerschool voor leiderschap. “Het is niet eenvoudig om met vijfendertig eigenzinnige mensen een opdracht uit te voeren. It’s one hell of a struggle. Om de anderen te overtuigen moet je leiderschap tonen. Het is onmogelijk om een goede entrepreneur te zijn zonder een leider te zijn.”
De Noorse derdejaarsstudent Marianne Kvaale Jenssen (27) sleept een zware camera met statief de trap van het schoolgebouw op. Ze is zo enthousiast over KaosPilots, dat ze er een film over wil maken. De productie van de film is tevens haar eindexamenproject. Net als veel andere KaosPilots kwam de Noorse naar Aarhus nadat ze was teleurgesteld in het ‘gewone’ onderwijs. Jenssen: “Aan de universiteit voelde ik mij als een druppel in de zee, zelfstandig denken werd niet van mij verwacht. Toen ik hoorde van KaosPilots ben ik er meteen mee opgehouden. Ik dumpte mijn vriendje, zei mijn huur op en ging naar Denemarken. Ik heb er nooit spijt van gehad.
De verhalen over de bijzondere projecten in Tibet en Sarajevo waren voor tweedejaarsstudent Morten Jørgenson (28) een belangrijke reden om in Aarhus te gaan studeren. “KaosPilots is een mythe voor mij,” zegt hij. “Ik zie KaosPilots als ambassadeurs van vrede en sociaal ondernemerschap. Voordat ik hier kwam, werkte ik als leidinggevende op een kunstacademie. Ik legde daar een golfbaan aan in mijn kantoor. Ik ben te wild om naar een conventioneel onderwijsinstituut te gaan.”
Veel projecten bij KaosPilots worden groepsgewijs uitgevoerd. Die werkwijze is volgens Jørgenson een prima leerschool voor leiderschap. “Het is niet eenvoudig om met vijfendertig eigenzinnige mensen een opdracht uit te voeren. It’s one hell of a struggle. Om de anderen te overtuigen moet je leiderschap tonen. Het is onmogelijk om een goede entrepreneur te zijn zonder een leider te zijn.”
De Noorse derdejaarsstudent Marianne Kvaale Jenssen (27) sleept een zware camera met statief de trap van het schoolgebouw op. Ze is zo enthousiast over KaosPilots, dat ze er een film over wil maken. De productie van de film is tevens haar eindexamenproject. Net als veel andere KaosPilots kwam de Noorse naar Aarhus nadat ze was teleurgesteld in het ‘gewone’ onderwijs. Jenssen: “Aan de universiteit voelde ik mij als een druppel in de zee, zelfstandig denken werd niet van mij verwacht. Toen ik hoorde van KaosPilots ben ik er meteen mee opgehouden. Ik dumpte mijn vriendje, zei mijn huur op en ging naar Denemarken. Ik heb er nooit spijt van gehad.
De KaosPilots zijn uitermate ambitieus. Vestigingen in Noorwegen, Zweden en Nederland zijn nog maar het begin. Het streven is een ‘internationaal netwerk van scholen en onderwijsprogramma’s’, zegt directeur KaosPilots International Christer Lidzélius. “De andere scholen hoeven geen exacte kopieën te zijn van de school in Aarhus, maar ze moeten wel dezelfde waarden uitdragen.”
De tijd is er rijp voor, daarvan is Lidzélius overtuigd. “Ondernemerschap betekent dat je niet alleen waarde creëert voor jezelf, maar ook voor anderen. Nu overheden in steeds mindere mate kunnen voorzien in de behoeften van burgers, neemt het belang van ondernemers toe. Ondernemers moeten oplossingen bieden die overheden niet langer kunnen geven. Het is een win-win situatie; de samenleving wint, en de ondernemer wint. Traditionele businessscholen zijn niet ingesteld op dit soort sociaal ondernemerschap, bij KaosPilots staat het centraal. Bij andere scholen leer je over leiderschap en innovatieve processen. Bij ons doe je het. Daarom willen wij de komende jaren de agenda bepalen. Dit is de beste school voor de wereld.”
De tijd is er rijp voor, daarvan is Lidzélius overtuigd. “Ondernemerschap betekent dat je niet alleen waarde creëert voor jezelf, maar ook voor anderen. Nu overheden in steeds mindere mate kunnen voorzien in de behoeften van burgers, neemt het belang van ondernemers toe. Ondernemers moeten oplossingen bieden die overheden niet langer kunnen geven. Het is een win-win situatie; de samenleving wint, en de ondernemer wint. Traditionele businessscholen zijn niet ingesteld op dit soort sociaal ondernemerschap, bij KaosPilots staat het centraal. Bij andere scholen leer je over leiderschap en innovatieve processen. Bij ons doe je het. Daarom willen wij de komende jaren de agenda bepalen. Dit is de beste school voor de wereld.”
KaosPilots nu ook in Nederland
In januari gaat in Utrecht een voltijdse KaosPilot van start. De school is een initiatief van een groep Nederlanders afkomstig uit het bedrijfsleven en het onderwijs. De Denen gunnen de groep een jaar lang het exclusieve recht op het gebruik van de naam KaosPilots en zullen op afstand het niveau van het onderwijs in de gaten houden. De staf van een voltijdse opleiding moet getraind zijn in Aarhus. Tegelijkertijd benadrukt Elbaek dat scholen geworteld moeten zijn in hun lokale gemeenschap en in moeten spelen op ‘lokale behoeften’.
Een groot nadeel van de Nederlandse tak is dat deze nog niet is erkend door het ministerie van Onderwijs. Daardoor kunnen studenten geen aanspraak maken op studiefinanciering en heeft het diploma geen officiële status. De organisatie ziet de positie buiten het officiële onderwijssysteem juist als een voordeel. Echte innovatie is binnen dat systeem niet mogelijk, vindt zij.
In januari gaat in Utrecht een voltijdse KaosPilot van start. De school is een initiatief van een groep Nederlanders afkomstig uit het bedrijfsleven en het onderwijs. De Denen gunnen de groep een jaar lang het exclusieve recht op het gebruik van de naam KaosPilots en zullen op afstand het niveau van het onderwijs in de gaten houden. De staf van een voltijdse opleiding moet getraind zijn in Aarhus. Tegelijkertijd benadrukt Elbaek dat scholen geworteld moeten zijn in hun lokale gemeenschap en in moeten spelen op ‘lokale behoeften’.
Een groot nadeel van de Nederlandse tak is dat deze nog niet is erkend door het ministerie van Onderwijs. Daardoor kunnen studenten geen aanspraak maken op studiefinanciering en heeft het diploma geen officiële status. De organisatie ziet de positie buiten het officiële onderwijssysteem juist als een voordeel. Echte innovatie is binnen dat systeem niet mogelijk, vindt zij.
Meer informatie bij KaosPilots Nederland en Denemarken.
