# Europa moet in machtsblokken leren denken
Europa durfde het afgelopen weekend eindelijk eens grote woorden te gebruiken – en niet alleen door te dreigen met een ‘handelsbazooka’ in reactie op het territoriale gebral van Trump. Het nieuws sneeuwde een beetje onder naast de kwestie-Groenland, maar dit weekend gebeurde er ook nog iets anders.
Op zaterdag 17 januari ondertekenden de Europese Unie en vier Mercosurlanden (Argentinië, Brazilië, Paraguay en Uruguay) het Mercosur-handelsverdrag. Een huzarenstukje; de onderhandelingen duurden maar liefst 25 jaar. Tot op het laatste moment moesten protesterende lidstaten over de streep worden getrokken.
Re:Europe
Europa wankelt? Tijd voor een nieuw perspectief.
Er wordt veel gesproken over de kwetsbare positie van Europa. Innovatie lijkt elders sneller te gaan. Geopolitieke verschuivingen zorgen voor onzekerheid.
Maar laten we niet vergeten: onze eigen economie heeft alles in zich om te concurreren op wereldschaal. Daarom introduceren we Re:Europe – een dossier over de kracht van Europese innovatie.
Hierin brengen we de verhalen van ondernemers, wetenschappers en denkers die laten zien dat Europa wél vooruitgaat. Dat we hier oplossingen creëren die ertoe doen. En die Europa minder afhankelijk maken van de rest van de wereld met haar economie, (digitale) infrastructuur, energie en industrie.
Commissie-voorzitter Ursula von der Leyen en António Costa, voorzitter van de Europese Raad, vlogen naar Paraguay om de deal te tekenen. Daar lieten de twee zich hand in hand met de Zuid-Amerikaanse regeringsleiders fotograferen, de vuisten in de lucht. Op andere foto’s wordt er gelachen en geknuffeld. Kortom: een visueel feest van eenheid en eensgezindheid.
Het was nogal een verschil met het strakke gezicht van Von der Leyen afgelopen zomer, toen de EU een ‘handelsdeal’ sloot met de VS voor een algemene importheffing op Europese producten van 15 procent. In Paraguay werd dan ook met superlatieven gestrooid. Bijna Trumpiaans, zelfs. Een ‘historisch resultaat’, aldus Von der Leyen, waarmee ‘een van de grootste handelszones ter wereld tot stand’ komt’.
Lees ook: Europa doet het beter dan de Europeanen zelf denken
De EU mag het akkoord nog wel uitbundiger vieren, vindt politiek filosoof en historicus Luuk van Middelaar. Niet zozeer als economische overwinning, want zoveel levert het verdrag ook weer niet op. De deal leidt volgens de Volkskrant bij de Mercosurlanden tot een stijging van 0,25 procent van het bruto binnenlands product, en bij de EU slechts tot 0,05 procent. En ook pas in 2040. Maar het is wel een ‘groot strategisch succes’, stelt de historicus in een opiniestuk.
Europa moet volgens Van Middelaar leren in ‘machtsevenwichten’ te denken. Trumps wereldbeeld is gestoeld op het recht van de sterkste, zijn beleid op het vinden van een balans tussen die machtsblokken, met elk een eigen invloedsfeer. Europa hoort daar volgens de Amerikaanse president niet bij. Hij ziet ons continent eerder als speelveld dan speler, signaleert de onafhankelijke denktank Denkwerk in een nieuwe studie.
In december lekte uit dat Amerika een nieuwe ‘superclub’ van landen wil vormen, de Core-5 of C5. Rusland, China, Japan en India mogen bij de club. De Europese Unie niet.
Om een rol te blijven spelen in deze nieuwe wereldorde moet Europa volgens Denkwerk een ‘mentale omslag’ maken. De EU is ontstaan als vredesproject. Onze welvaart is gebouwd op het vrije-marktdenken, waarmee grote afhankelijkheden van andere landen zijn opgebouwd. Dat was lang geen bezwaar, nu wel. ‘De wereld vraagt dat we de taal van de macht leren spreken.’
# Europa moet zijn sterke punten met meer zelfvertrouwen uitspelen
Trump heeft de Europese Unie het afgelopen jaar voor alles en nog wat uitgemaakt. Een continent ‘in verval’, ‘pathetisch’ en een ‘gruwel’. Ook aan onze kant van de oceaan leeft het idee van ‘openluchtmuseum Europa’ sterk. Het klopt alleen niet, stelt Hendrik Vos, hoogleraar Europese politiek aan de Universiteit Gent, in De Standaard.
Volgens hem gaat pestkop Trump juist zo tegen de EU tekeer omdat het landenblok ‘irritant sterk’ is. ‘Terwijl we voortdurend lezen dat de Europese industrie niets meer voorstelt, exporteert Europa méér goederen naar de Verenigde Staten dan omgekeerd (…). Daarom plakt Trump er heffingen op. Niet omdat Europa faalt, wel omdat het een te krachtige concurrent is.’
Europa is nog steeds een economisch zwaargewicht, onderschrijft Denkwerk. Met een interne markt met 450 miljoen consumenten. Dat is volgens de studie een van de belangrijkste sterktes en een troefkaart die de EU veel beter kan uitspelen. Dat besef lijkt ingedaald: in reactie op Trumps geopolitieke potje Risk, dreigt de EU de toegang tot die markt voor Amerikaanse bedrijven te beperken.
Lees ook: EU dreigt met ultieme handelswapen tegen Trump: wat is de Europese handelsbazooka?
Wie handelt in Europa, moet zich bovendien houden aan Europese regels. Op het gebied van privacy bijvoorbeeld, dankzij de Digital Services Act (DSA). Ook op die manier kan de Unie zijn wil aan bedrijven over de grenzen opleggen. Nog een reden dat Trump de EU zo irritant vindt: Amerikaanse techbedrijven krijgen miljoenenboetes omdat ze zich niet aan deze regels houden. ‘Boetes die ze met tegenzin betalen, omdat ze het zich niet kunnen veroorloven om de Unie de rug toe te keren’, aldus Vos.
Europa moet stoppen zichzelf aan Amerika te spiegelen en juist Amerika een spiegel voorhouden, vindt Van Middelaar. Als een ‘beschaving’ en een ‘politieke gemeenschap die het waard is te worden verdedigd’. In haar Mercosur-speech hintte Von der Leyen daar al een beetje op. ‘Wij kiezen voor eerlijke handel in plaats van tarieven’, zei ze. ‘We kiezen voor een productief partnerschap op lange termijn in plaats van isolatie.’
Daarnaast beschikt Europa over technologie waarvan industrieën elders afhankelijk zijn: de chipmachines van ASML, en het hele ecosysteem daaromheen. Als Europa chipproducenten die toegang ontzegt, daalt de output volgens Denkwerk ‘binnen weken’. Tweede troefkaart is de vliegtuigbouwer Airbus. ‘In grote delen van Azië, inclusief China, is de civiele luchtvaart afhankelijk van Europese vliegtuigen en componenten.’
Al moet Europa voor het inzetten van zulke drukmiddelen wel eerst leren om met één mond te spreken, en accepteren dat zulke maatregelen ook de eigen economie pijn gaan doen.
# Europa moet over grenzen denken bij het opschalen van defensie en digitale infrastructuur
Helaas staan die pressiemiddelen niet in verhouding tot de afhankelijkheden die Europa zelf heeft opgebouwd, concludeert Denkwerk. Voor de eigen veiligheid en verdediging van Oekraïne leunt de EU zwaar op de Verenigde Staten. Vrijwel alle dominante besturingssystemen en een groot deel van de bedrijfssoftware waarop Europa digitaal draait, vallen onder Amerikaanse controle.
Chipproducent Nvidia, gevestigd in Californië, domineert de markt voor AI-chips. Ook de Europese afhankelijkheid van kritieke grondstoffen is bekend, al haalt de Unie die vooral uit China.
Net als China is Amerika niet bang om deze kaarten uit te spelen als de EU iets doet wat het Witte Huis niet bevalt. Daar kan het Internationaal Strafhof in Den Haag over meepraten: hoofdaanklager Karim Khan kon vorig jaar ineens niet meer in zijn Microsoft-account. Inmiddels is het hof overgestapt op de kantoorsoftware van Open Desk, van het door de Duitse overheid opgezette Zendis (voluit Zentrum für Digitale Souveränität der Öffentlichen Verwaltung).
Lees ook: Europa hoeft geen eigen cloud te bouwen, zegt de ceo van Nextcloud
Probleem bij het bouwen en opschalen van zulke initiatieven is dat Europese lidstaten en bedrijven nog veel te veel als eilandjes opereren. Sta fusies toe in sleutelsectoren, betoogt Denkwerk, zoals het samenvoegen van het Finse Nokia en het Zweedse Ericsson. Twee bedrijven die hun ontwikkelcapaciteit nu nog over ‘parallelle systemen en concurrerende ontwerpen verdelen’. Hartstikke zonde, aldus de experts.
Andere suggesties zijn een krachtenbundeling van Europese telecombedrijven als KPN (Nederland), Deutsche Telekom (Duitsland) en Orange (Frankrijk) in een joint venture, om een eigen cloud te bouwen. En het standaardiseren van wapensystemen, wat het eenvoudiger moet maken om de Europese defensie-industrie te kunnen opschalen (al dan niet gefinancierd met Eurobonds). Met de overheid als launching customer, om bedrijven in strategische sectoren langlopende contracten en afnamegaranties te kunnen bieden.
Op technologiegebied hoeft de EU het wiel ook weer niet volledig zelf uit te vinden, aldus Denkwerk. Japan en Zuid-Korea zijn volgens de denktank logische partners voor samenwerkingen. Landen die net als Europa geografisch klem zitten tussen Amerika en China, en qua stemgedrag dichtbij Europa liggen.
