#1 Wat is een oorlogseconomie?
We moeten ons geestelijk voorbereiden op oorlog. Mark Rutte wond er vorige week geen doekjes om tijdens zijn eerste grote speech als secretaris-generaal van de Navo. Volgens Rutte is Europa niet klaar voor wat er de komende jaren op het continent af gaat komen.
In een andere toespraak ging hij nog een stap verder, zegt Peter Reesink, directeur van de Militaire Inlichtingen- en Veiligheidsdienst, tegen het FD. ‘Daar zei hij: ‘Als we onze nationale defensie-industrieën niet op orde krijgen en de productie opschalen, dan kunnen we beter meteen Russisch leren of verhuizen naar Nieuw-Zeeland.’
De Franse president Emmanuel Macron was in februari 2022, daags na de Russische inval in Oekraïne, de eerste politicus die riep dat Europa een oorlogseconomie nodig heeft om zijn veiligheid te garanderen. Dat is een economie die (volledig) in dienst van de oorlog wordt gesteld. Alles wat wordt geproduceerd, komt eerst aan het leger toe.
Daarmee kan de overheid in potentie fors ingrijpen in de manier waarop we leven en consumeren, stelt Hein Klemann, historicus en hoogleraar Sociale en Economische Geschiedenis aan de Erasmus Universiteit. ‘Omdat de regering bepaalt wat er voor de bevolking overblijft. Simpel voorbeeld: voor het glas wijn en blokje kaas ‘s avonds voor de tv, is in een oorlogseconomie geen ruimte.’
#2 Staan Nederland en Europa al in oorlogsstand?
De oorlogseconomie is een geldverslindend monster. Kijk naar Rusland, waar de oorlogseconomie op volle toeren draait. De regering verhoogt de staatsuitgaven aan defensie voor 2025 met een kwart, tot 6,3 procent van het bruto binnenlands product (bbp). Dat betekent dat defensie volgend jaar goed is voor 32,5 procent van de Russische federale begroting.
Zover is het in Europa nog lang niet en zal het volgens Jasper Lukkezen, hoofdredacteur van economenplatform ESB, ook niet komen. ‘De Russische economie is ongeveer zo groot en de Belgische en Nederlandse samen. Dat is 9 procent van die van de Europese Unie’, schrijft hij in het FD. ‘Zelfs als Rusland het voor elkaar krijgt om de helft van zijn economie aan het leger te besteden, is een kleine verdrievoudiging van het Europese defensiebudget – van 1,6 procent nu naar 4,5 procent – voldoende om de Russische dreiging financieel te evenaren.’
Navo-norm moet omhoog
Toch is dat makkelijker gezegd dan gedaan. Veel lidstaten hebben jarenlang geworsteld om aan de Navo-norm van 2 procent te voldoen – dit jaar lukt dat 23 van de 32 landen – en die is volgens deskundigen ondertussen alweer achterhaald.
De druk om meer geld op tafel te leggen is verder opgevoerd sinds Donald Trump opnieuw het Witte Huis in werd gestemd. De president-elect riep tijdens zijn verkiezingscampagne al dat hij verwacht dat Navo-landen hun bijdrage opschroeven.
Rutte schaart zich achter die oproep. Volgens de Financial Times lopen er gesprekken om de norm tegen 2030 naar 3 procent te verhogen. Al laat de Nederlandse overheid zich tot de uitkomst van die gesprekken nog nergens op vastpinnen, blijkt uit navraag van EenVandaag.
#3 Hoe groot is de bereidheid van het bedrijfsleven om over te schakelen?
Tijdens de Eerste Wereldoorlog zagen we volgens hoogleraar Klemann voor het eerst dat de hele samenleving ging produceren voor het front. ‘Dat gaat verder dan alleen het vervaardigen van munitie en wapens. Het leger moet worden gekleed en gevoed, er zijn transportmiddelen nodig. Daar moet de industrie klaar voor zijn.’
Het bedrijfsleven voelt die urgentie ook. Werkgeversvereniging VNO-NCW nam weerbaarheid op als kernthema in zijn vernieuwde strategie voor 2030, onder de noemer Naar een sterker Nederland. Met voorstellen om de afhankelijkheid van leveranciers van kritische grondstoffen te verminderen, bijvoorbeeld door sterker in te zetten op een circulaire economie, en eigen strategische sectoren als de halfgeleider- en maritieme industrie beter uit te venten.
De aangescherpte koers is een uitgestoken hand naar de overheid, zegt voorzitter Ingrid Thijssen tegen de Volkskrant. ‘We hebben hopelijk nog een paar jaar om ons voor te bereiden. We moeten echt investeren in onze defensie-industrie. Opschalen. Maar als die opschaling onvoldoende zou zijn, dan heb je een oorlogseconomie nodig. Dat moeten we onder ogen zien.’
Lees ook: Dit zijn 5 Nederlandse defensiekampioenen van de toekomst
Van civiele naar militaire productie
Klemann gaat uit van het laatste scenario. Zo’n ommezwaai kan volgens de historicus niet worden overgelaten aan de markt. ‘Het gaat erom dat er zoveel mogelijk goederen beschikbaar komen voor de strijd. Dat betekent dat de particuliere consumptie fors moet worden verminderd en civiele productie van bijvoorbeeld auto’s wordt omgezet naar producten waar het leger iets aan heeft, zoals tanks of vrachtwagens.’
Bedrijven snappen volgens Thijssen dat dat van ze gevraagd kan worden. ‘Geen kleurpotloden maar kogels, bij wijze van spreken.’ Willem van der Leegte, bestuursvoorzitter van de VDL Groep, verwoordde het in gesprek met MT/Sprout treffend: ‘Onze militairen hebben die wapens en munitie nodig om ons te kunnen verdedigen. We kunnen ze niet naar het front sturen met een houten geweer en ze ‘pang’ laten roepen.’
#4 Kan de overheid bedrijven dwingen om kogels te gaan maken?
In Nederland is wetgeving in de maak om de grip op de industrie te versterken, de Wet weerbaarheid defensie en veiligheidsgerelateerde industrie. Deze noodwet geeft de staat de bevoegdheid om productiecapaciteit bij bedrijven te reserveren voor Defensie en samenwerking of kennisdeling af te dwingen als de ‘internationale veiligheidssituatie daarom vraagt’. Als het aan het kabinet ligt, wordt de wet per 2026 van kracht.
VNO-NCW erkent het belang van de wet, maar benadrukt in een reactie dat zulke ‘vergaande ingrepen in de markt’ pas als laatste optie moeten worden ingezet. Volgens de werkgeversorganisatie is het vooral zaak dat het kabinet de Nederlandse defensie-industrie verder versterkt. Die is het afgelopen jaren flink gegroeid, blijkt uit een rapport van Berenschot: van een omzet van 4,7 miljard euro in 2021 naar 5,7 miljard in 2022 en 7,7 miljard in 2023.
In Europees verband
Daarmee is ons land in verhouding tot grootmachten als Frankrijk, het Verenigd Koninkrijk of de Verenigde Staten nog steeds slechts een kleine speler. Nederland zal de militaire productie in Europees verband moeten oppakken, stelt Klemann. Ons land is sterk op het gebied van de maritieme maakindustrie; het kabinet heeft dit jaar nog een miljardenorder bij scheepsbouwer Damen Shipyards geplaatst voor vier nieuwe luchtverdedigings- en commandofregatten.
‘Maar we produceren geen munitie of wapens, iets wat België bijvoorbeeld wel doet, en hebben geen eigen metaalindustrie’, zegt hij. ‘Daar zijn Duitsland, Polen en de Scandinavische landen heel groot in. Binnen Europa zie ik eerder een ondersteunende dan leidende rol voor Nederland.’
