ASML boekte een recordomzet, maar gaat toch 1.700 mensen ontslaan. Het nieuws maakte vorige week heel wat los. De chipmachinefabrikant uit Veldhoven draaide in 2025 zijn beste jaar tot nu toe, met een nettowinst van 9,6 miljard euro op een omzet van 32,7 miljard euro. Het nieuwe jaar wordt nog beter: het bedrijf verwacht in 2026 tussen de 34 en 39 miljard euro uit te komen.
Is het dan nodig om honderden banen te schrappen? Ja, zegt cfo Roger Dassen tegen het Eindhovens Dagblad. De technologie- en IT-afdeling moeten op de schop. Daar werken 4.500 managers op een totaal van 16.000 medewerkers. Medewerkers die bovendien aan meerdere bazen verantwoording moeten afleggen.
‘Ingenieurs hebben geen tijd meer om ingenieur te zijn’, zegt Dassen. ‘Ze zijn ongeveer 35 procent van hun tijd bezig met allerlei afstemmingsvergaderingen. Ingenieurs vinden dat dit niet echt leidt tot een verbetering van de prestaties. Ze doen eigenlijk niet wat ze willen: creatief zijn en nieuwe dingen uitvinden.’
Bureaucratie haaks op innovatie
Mathieu Weggeman, bestuursadviseur en hoogleraar organisatiekunde aan de TU Eindhoven, herkent het. ‘Er is een relatie tussen bureaucratie en innovatie. Hoe meer er wordt gecontroleerd, hoe minder ‘scharrelruimte’ er overblijft, zoals dat in technische kringen heet. Terwijl bedrijven een bepaalde ruimte en vrijheid nodig hebben om tot innovaties te komen.’
Dus wordt het aantal managers in de engineering-tak fors teruggebracht, van 4.500 naar 1.500 banen. Van de 3.000 mensen die hun baan verliezen, zullen er ongeveer 1.400 doorstromen naar een nieuwe rol als ingenieur, verwacht ASML. De rest krijgt ontslag aangezegd.
ASML wijt het overschot aan managers aan de enorme groeispurt die het bedrijf heeft doorgemaakt. Bovendien zijn de mensen die doorstromen naar leidinggevende functies daar volgens hoogleraar Weggeman niet altijd geschikt voor.
‘ASML is een bedrijf van ingenieurs’, zegt hij. ‘Als die willen doorgroeien, kan dat bijna niet anders dan in een managementpositie. Maar ingenieurs zijn niet per definitie de beste leidinggevenden. Ze grijpen vaak terug op wat hen vertrouwd is, namelijk cijfers, en gaan met spreadsheets en lijstjes in de weer. Niet omdat ze van bureaucratie houden, maar omdat het aansluit bij hun attitude. Maar het draait dus wel uit op meer bureaucratie.’
1 roeier, 9 coaches
Het bedrijf wil terug naar de sfeer van de begindagen, denkt Weggeman. ‘ASML komt voort uit Philips Natlab. Daar was een cultuur waar veel vrijheid was. Naar het idee van homo ludens, de spelende mens. Ik denk dat dat de innovatie ten goede komt. Als je instrumentarium om je medewerkers te controleren kleiner wordt, ga je vanzelf meer vertrouwen op de motivatie en de competentie van je mensen. Je hebt namelijk geen andere keuze.’
Lees ook: ASML opnieuw op 1 in MT500: chipmachinefabrikant heeft ijzersterke reputatie
Econoom Jona van Loenen maakt graag de vergelijking met een roeiteam. ‘Stel je een boot voor met tien mensen, negen roeiers en iemand die de boel aanstuurt’, zegt hij. ‘Stel je nu voor dat een van die roeiers wordt vervangen door een tweede coach. Dan heb je nog maar acht mensen die roeien, waardoor de boot langzamer gaat. Om te onderzoeken hoe dat komt, wordt er een derde coach neergezet. En uiteindelijk beland je in een situatie waarin negen managers tegen die ene overgebleven roeier lopen te schreeuwen.’
Nederland heeft simpelweg te veel managers, vindt Van Loenen. Van de 9,7 miljoen Nederlanders met betaald werk waren er in 2023 511.000 manager, blijkt uit cijfers van het CBS. Dat gaat om een op de negentien mensen.
‘Dat is vrij veel’, zegt hij. ‘Mijn persoonlijke overtuiging is dat we veel te hoog opgeleid zijn. We zijn de hele dag bezig met rapporten en analyses. Alles om het echte werk maar niet te hoeven doen.’
‘Gewoon snijden’ of strategische herinrichting?
De wildgroei aan managers is volgens hem ook gestoeld op een ‘fundamenteel wantrouwen’ in de samenleving. Tussen mensen onderling, tussen mensen en instituties. ‘Meer management betekent meer controle. Controle of mensen wel echt doen wat ze moeten doen. ASML doet met deze stap precies het tegenovergestelde: daaruit blijkt juist een groot vertrouwen in de eigen medewerkers. Dat is fantastisch.’
Pieter Peelen wil daar wel een kanttekening bij plaatsen. Hij is auteur van het boek Beter is meer en helpt bedrijven met zijn gelijknamige adviesbureau om productiever te worden. ‘Om eerlijk te zijn erger ik me nogal aan alle jubelende berichten op Linkedin. Daar wordt nu massaal geroepen: heel goed, minder managers! Maar zo simpel is het niet.’
Lees ook: Middenmanagers zijn tientallen jaren genegeerd en verwaarloosd, nu blijken ze cruciaal
Een bedrijf dat tweederde van de managers eruit zet, moet zichzelf ook de vraag stellen of het management geborgd is door de mensen die achterblijven.
‘Is de organisatie die overblijft volwassen genoeg om zichzelf te managen? De productiviteitswinst ben je zó weer kwijt door vertraagde besluitvorming, onduidelijk eigenaarschap en teams die elkaar blokkeren’, waarschuwt Peelen. ‘Dat mis ik in de communicatie van ASML. Net als een duidelijke uitleg over hoe het bedrijf waarde gaat creëren met deze stap. Ze zullen er ongetwijfeld goed over hebben nagedacht – maar zonder antwoorden op die vragen voelt deze ingreep meer als ‘gewoon’ snijden dan als een strategische herinrichting.’
Hoogleraar Weggeman omschrijft de ingreep als ‘het dak repareren als de zon schijnt’. Al had hij het wel slim gevonden als ASML de twee mededelingen – het recordjaar én de reorganisatie – afzonderlijk en op twee verschillende momenten naar buiten had gebracht. ‘Dat was misschien niet zo handig. Al is het wel eerlijk.’
