#1 Hoe belangrijk is de chemische industrie voor Europa?
Stéphane Séjourné noemt de chemische industrie de ‘moeder van alle industrieën’. ‘Meer dan 96 procent van de goederen die worden geproduceerd, hangt ervan af’, zegt de uitvoerend vicevoorzitter voor Welvaart en Industriële Strategie van de Europese Commissie.
Europa is na China de grootste chemieproducent van de wereld. De chemie is de op drie na grootste productiesector van Europa, na auto’s, voeding en machinebouw. Met een omzet van 655 miljard euro (in 2023), waarin het aandeel van Nederland 9 procent bedraagt.
De sector telt 29.000 bedrijven in Europa, 1,2 miljoen directe banen en 19 miljoen banen bij de bedrijven in de toeleveringsketens.
#2 Wat is er aan de hand?
De chemische industrie heeft het moeilijk. De energiekosten in Europa zijn te hoog, vinden de bedrijven. De gasprijzen in de VS zijn bijvoorbeeld 3,3 keer lager. Het mondiale speelveld is niet eerlijk, waarbij vooral wordt gewezen naar China en het Midden-Oosten. De handelsoorlog met de VS helpt natuurlijk ook niet.
De vraag in de markt is bovendien zwak en het wereldwijde aanbod te groot. Volgens Cefic (European Chemical Industry Council) staat de bezettingsgraad van de industrie op 74 procent. Dat is ‘aanzienlijk lager’ dan het langetermijngemiddelde van Europa, en ook lager dan het gemiddelde in de VS. ‘Herstel blijft nog ver weg.’
Lees ook: Rotterdam verliest kwart van de chemiebedrijven in vier jaar
De sector ‘zit in de problemen, bevestigt ook Séjourné tegen EU News, met een daling van de wereldwijde verkoop van de Europese chemische industrie met bijna 50 procent sinds 2003. Ook wijst hij op de sluiting van meer dan twintig grote vestigingen in de afgelopen jaren.
Verduurzaming kost miljarden
Tegelijkertijd moet er worden geïnvesteerd in verduurzaming van de productie en moet het gebruik van gevaarlijke en schadelijke stoffen flink worden verminderd. Tegen 2050 moet de chemische sector klimaatneutraal en circulair zijn geworden. Dat vraagt om investeringen van tientallen miljarden, waar die bedrijven dus niet op zitten te wachten.
Sterker nog: ze pakken liever hun koffers naar landen waar de energie- en loonkosten lager zijn, en de milieu- en veiligheidsregels minder streng. Zo is in de haven van Rotterdam een kwart van de chemische bedrijven in vier jaar tijd verdwenen. In heel Europa is 5 procent van de capaciteit alleen al in 2023 gesloten, meldt Cefic.
#3 Wat doet Brussel?
Na steunplannen voor de auto- en de staalindustrie komt Brussel met extra ondersteuning voor de chemische industrie: het Chemical Industry Action Plan. Dit bouwt verder op het al eerder gepresenteerde kompas voor concurrentievermogen en de Clean Industrial Deal.
Lees ook: Europees reddingsplan voor staalsector gaat niet ver genoeg: ‘Te weinig en te laat’
De belangrijkste maatregelen in dit plan zijn het verlagen van de energieprijzen, het ondersteunen van het verduurzamen van de productie en het versnellen van de vergunningen.
Brussel wil samen met de sector en lidstaten ‘cruciale productiefaciliteiten’ aanwijzen in Europa. Het gaat om bedrijven die belangrijke grondstoffen maken voor de luchtvaart, defensie of medische zorg. Zij krijgen beleidsondersteuning en bescherming tegen ‘handelskwesties zoals afhankelijkheid van toeleveringsketens en verstoringen’.
Afzwakking van de regels
Ook zal de Europese vraag naar schone en veilige chemicaliën fiscaal worden gestimuleerd, waarbij ‘made in Europe’ voorrang zal krijgen. Het plan wordt vergezeld door een vereenvoudiging van de omnibus voor chemische stoffen. Daarmee worden onder meer de administratieve lasten voor de industrie verminderd en de etikettering van gevaarlijke chemische stoffen versimpeld.
Met deze maatregelen zou 363 miljoen euro per jaar bespaard kunnen worden. Dat bedrag komt bovenop de 8 miljard euro aan besparingen waar de vijf eerdere omnibussen dit jaar al voor moeten zorgen.
#4 Wat zijn de reacties op het chemieplan?
De Koninklijke VNCI (Vereniging van de Nederlandse Chemische Industrie) is blij met de erkenning als ‘essentiële industriële sector’. De vereniging noemt het een eerste stap om het concurrentievermogen en de veerkracht van de chemische industrie in de EU op de lange termijn te stimuleren.
‘Of deze maatregelen ook de uitstroom van bedrijven uit Nederland helpen stoppen, hangt natuurlijk wel af van de mate waarin Nederland de acties in het Chemical Industry Action Plan ten volle gaat benutten’, reageert Mark Intven, hoofd Klimaat, Energie, Innovatie en Duurzaamheid bij de VNCI. ‘Het is dan ook zaak dat Nederland niet langer uit de pas loopt met andere landen in Europa door nationale koppen op dit bij uitstek Europese onderwerp.’
Lees ook: Wanneer breekt waterenergie eindelijk door?
Cadeau voor industrie
Cefic noemt het plan een ‘serieuze poging’ om het tij te keren, maar nu de uitvoering nog. Een beetje tempo graag, want de sluitingen gaan nog altijd door. Dow sluit drie fabrieken in Europa. Ook is net bekendgemaakt dat de pvc-fabriek van Vynova in het Limburgse Chemelot de deuren sluit. ‘Elke dag dat er niets wordt gedaan, verzwakt de Europese industrie nog verder.’
Kritiek is er uiteraard ook. Brussel heeft zich te veel laten beïnvloeden door de lobbyisten, zo klinkt het bij tien ngo’s in een open brief. ‘De EU-instellingen bestaan om mens en planeet te beschermen, niet om te buigen voor de industrie. De Commissie moet weerstand bieden aan de druk van de industrie om de gezondheids- en veiligheidsregels te verzwakken om de normale gang van zaken te behouden.’
Bas Eickhout, Europarlementariër voor GroenLinks, noemt het plan ‘een cadeau voor een industrie die passé is’. Hij wijst vooral op de risico’s met de vereenvoudiging van de omnibus. ‘De bescherming van de gezondheid wordt overboord gegooid om de winsten van de chemische industrie te vergroten. Met dit nieuwe voorstel om chemische stoffen te dereguleren, ondermijnt de Europese Commissie de transparantie voor consumenten en brengt ze bovenal mensen en hun omgeving in gevaar.’
#5 Hoe zit het met de groene chemie?
De afbraak van de oude chemie lijkt sneller te gaan dan de opbouw van de nieuwe. Maar de groene chemie is wel degelijk in opkomst, met veelbelovende en duurzame technologie. Neste bouwt op de Maasvlakte aan de grootste biobrandstoffabriek van Europa. Shell zet door met Holland Hydrogen I, Europa’s grootste groene waterstoffabriek.
De toekomst van de chemie is niet de fossiele ruwe olie, maar wel circulair, bio-based en elektrisch. Alleen komen nieuwe projecten moeilijk van de grond, zo blijkt uit een recent rapport van Groene Chemie, Nieuwe Economie (GCNE) samen met ROM-Nederland, Invest-NL, RVO, het Ministerie van Klimaat & Groene Groei en het NGF Biobased Circular.
Het opschalen naar industrieel niveau is een probleem, daar is niet genoeg kapitaal en ondersteuning voor. ‘De noodzakelijke verduurzaming van de chemiesector stokt precies waar het moet gaan gebeuren: in de fabriek. Zonder een passend investeringsfonds blijven fossiele alternatieven dominant’, luidt de waarschuwing.
Lees ook: ‘Maatwerkafspraken met Shell en BP? Dat was een dom idee’
