Voormalig Commandant der Strijdkrachten Tom Middendorp gaat tegenwoordig door het leven als de ‘Klimaatgeneraal’. Hij krijgt die bijnaam als hij in december 2016 een toespraak houdt over de relatie tussen klimaat en veiligheid, op verzoek van voormalig minister van Buitenlandse Zaken Bert Koenders.
Zijn boodschap? Klimaatverandering bedreigt de stabiliteit in de wereld, en daarmee de wereldvrede.
Middendorp weet dat zijn verhaal ongebruikelijk is – die link wordt op dat moment nog nauwelijks gelegd – en hij weet dat hij een ongebruikelijke boodschapper is. Het klimaat? Dat is toch een beetje een GroenLinks-thema, een niche, in elk geval niet iets waarmee Defensie zich bezighoudt. En dan stapt er ineens een topmilitair het podium op, in uniform ook nog, om te waarschuwen voor de gevolgen van klimaatverandering.
Maar dat zijn speech zoveel zou losmaken, dat had de generaal niet verwacht. ‘Ik beschreef gewoon wat ik in mijn werk meemaakte’, zegt hij. ‘Hoe de Taliban in Afghanistan misbruik maakte van het watertekort om gemeenschappen tegen elkaar uit te spelen. Hoe IS de bezette Mosul-dam in Irak als machtsmiddel gebruikte, hoe de droogte in Mali tot extremisme leidde en inwoners in Somalië de piraterij indreef. Voor mij was dat een heel feitelijk verhaal.’
Duurzaamheidsdenkers
Lees ook de eerdere interviews in deze reeks:
- Peter Bakker (WBCSD): ‘People, planet, profit? Dat model is al tien jaar failliet’
- Shivant Jhagroe: ‘Elektrische auto’s redden niet de planeet, maar de auto-industrie’
- Barbara Baarsma (PwC): ‘Een nieuw systeem opzetten? Die tijd hebben we niet meer’
- Paul Schenderling: ‘Bedrijven zitten gevangen in hun eigen spelletje’
- Kees Klomp: ‘Shell en Unilever zijn als de dinosauriërs, ze gaan uitsterven’
Terwijl hij zijn relaas aan het houden is, komen de cameraploegen binnenrennen. ‘Ineens was het hot news.’ Droogjes: ‘Het is de eerste en enige keer in mijn militaire carrière dat ik viral ben gegaan.’
Destijds waren de reacties veelal schamper. Of ‘klimaat-propagandist’ Middendorp niet bij het KNMI kon gaan werken, dat werk. De wat denigrerende bijnaam ‘Klimaatgeneraal’ (Middendorp: ‘Dat was absoluut niet bedoeld als compliment’) heeft hij inmiddels omarmd als geuzennaam – hij schreef zelfs een boek met dezelfde titel.
Nieuwe Arctische handelsroutes
Sinds hij zijn militaire uniform in 2019 aan de wilgen hing, vormt het klimaat de basis van veel van zijn werkzaamheden. Zo is hij voorzitter van de International Military Council on Climate and Security.
‘Het klimaatvraagstuk heeft een steeds bredere betekenis gekregen’, zegt hij. ‘Het is onderdeel van de discussie over weerbaarheid – ook onze weerbaarheid. Van Nederland, van Europa. Dat gaat niet alleen over militaire veiligheid, maar ook over economische en sociale veiligheid, over het veiligstellen van energie en grondstoffen.’
Klimaatveiligheid & de Navo-top
Op de Navo-top, die dinsdag 24 juni start in Den Haag, is de relatie tussen klimaat en veiligheid al jaren een belangrijk speerpunt. In 2022 werd tijdens de top in Madrid afgesproken om klimaatverandering in alle kerntaken van de alliantie mee te nemen, in 2024 werd die toezegging nog eens extra onderstreept met de oprichting van het Nato Centre of Excellence on Climate Change and Security in Montréal.
‘Binnen de Navo zijn allerlei werkgroepen bezig met de vraag hoe het veranderende klimaat hun werk beïnvloedt’, zegt Middendorp. ‘Het onderwerp heeft een enorme dynamiek gekregen, dat vind ik een positieve verrassing. De Europese Unie was tot voor kort minder met de veiligheidskant bezig, de focus lag vooral op de Green Deal, maar daar neemt de aandacht voor klimaatveiligheid toe. Wopke Hoekstra, eurocommissaris Klimaat en Schone Groei, wil het veiligheidsaspect gaan gebruiken om de relevantie van klimaatverandering aan een breder publiek uit te leggen.’
De reden voor die omslag? Ook politieke partijen realiseren dat klimaatverandering een veel breder verhaal is dan een milieukwestie alleen. Middendorp: ‘Daardoor is het onderwerp in groeiende mate gedepolitiseerd. Op een handjevol ontkenners na, staat het klimaat tegenwoordig bij alle politieke partijen op de agenda.’
Het veranderende klimaat verandert het geopolitieke speelveld. In het voordeel van de nieuwe machtsblokken op het wereldtoneel, China en Rusland. Het smelten van het Arctische zee-ijs opent nieuwe handelsroutes van en naar China én verstevigt de positie van Rusland, langs wiens grenzen de route loopt. ‘Rusland is bezig een groot deel van de maritieme activiteiten en nucleaire capaciteit naar het noorden te verplaatsen, nu ze van daaruit direct toegang krijgen tot beide oceanen’, zegt Middendorp. ‘En dat is nog maar één voorbeeld.’
Hij noemt ook het gevaar van de groeiende wereldbevolking. ‘We groeien toe naar een wereldbevolking van 10 miljard mensen aan het einde van deze eeuw. De Europese bevolking krimpt, maar Afrika is juist heel hard aan het groeien. Niet alleen betekent dat een enorme demografische verschuiving, een verdubbelende wereldbevolking betekent ook een verdubbelende behoefte aan ruimte, water, voedsel en goederen.’
Twee regenseizoenen in vijf jaar
Daartegenover staat een toenemende schaarste aan grondstoffen. Dat maakt het steeds moeilijker om de groeiende behoefte in te vullen, ziet Middendorp. ‘Eén ding is zeker: als we dat doen door onze huidige productiecapaciteit te verdubbelen, gaan we die schaarste alleen maar versnellen. Want het bewoonbare en bebouwbare deel van de aarde wordt ook kleiner.’
Kijk naar Somalië, zegt hij. Een agrarisch land, dat draait op veeteelt en landbouw. ‘De veranderende weerpatronen hebben dat model de nek omgedraaid. De afgelopen vijf jaar heeft het land slechts twee regenseizoenen gehad. Twee keer, in vijf jaar! Dat maakt zo’n land helemaal kapot.’
Lees ook: Gaan de mijnen in Europa weer open? De race om eigen grondstoffen te winnen begint
Het vermogen van de planeet om grondstoffen te genereren, krimpt. Dat versterkt de geopolitieke verschuivingen die al gaande zijn. Middendorp: ‘Van een geglobaliseerde wereld gaan we naar een meer gefragmenteerde wereld met allerlei machtsblokken. En die machtsblokken zijn vooral bezig zichzelf te beschermen en willen allemaal toegang tot die schaarse grondstoffen. China is daar al dertig jaar mee bezig, Europa wordt nu pas wakker.’
Grondstoffen als geopolitiek wapen
Het recht van de sterkste gaat op het wereldtoneel steeds meer gelden, voorziet hij. ‘En Europa is dat zeker niet. We hebben onze energievoorziening uitbesteed aan Rusland en het Midden-Oosten. We hebben onze productie uitbesteed aan China, we hebben onze veiligheid uitbesteed aan Amerika en veel van onze kennisontwikkeling aan beide landen. Op al die vlakken konden we goedkoop meeliften en economisch groeien. De prijs die we daarvoor hebben betaald, is een enorme afhankelijkheid.’
In een verhardend geopolitiek klimaat veranderen deze afhankelijkheden in kwetsbaarheden. Welke gevolgen dat kan hebben, werd dit voorjaar pijnlijk duidelijk. In een reactie op de handelstarieven van de Amerikaanse president Donald Trump besloot China de export van zeldzame aardmetalen aan banden te leggen, terwijl de wereld daarvoor in grote mate van het land afhankelijk is.
Het gaat om metalen als dysprosium en terbium. Die zijn nodig om sterke en hittebestendige magneten te maken, essentieel voor onder meer de auto-industrie. Voor de export moeten nu vergunningen worden afgegeven; in Europa werd slechts een kwart van de aanvragen toegekend.
Paniek, dus. En dat is volgens Middendorp nog maar het begin. China heeft veel meer kaarten om te spelen. Het land zou helemaal geen vergunningen meer kunnen uitgeven of de kraan voor twee andere cruciale grondstoffen – lithium en nikkel, onmisbaar voor accu’s – kunnen dichtdraaien. ‘Dit zijn slechts symptomen van de onderliggende veranderingen die ik net schetste. En die impact is al best wel heftig.’
Alles ingericht op efficiëntie
Binnen dat wereldwijde spel moet Europa zijn eigen ruimte zeker stellen. Dat vraagt om een andere mindset van beleidsmakers en bestuurders, zegt Middendorp. Om met het bedrijfsleven te beginnen: zij moeten hun aanvoerketens gaan spreiden, om niet alleen maar van China afhankelijk te zijn.
Zo probeert ASML de toeleveringsketen slimmer in te richten. Daarvoor worden voor extreem complexe onderdelen voor de chipmachines, die nu worden afgenomen bij één leverancier, andere partijen opgelijnd als back-up. Ook investeert het bedrijf fors in onderzoek en ontwikkeling binnen Nederland, om minder afhankelijk te worden van buitenlandse technologie.
Andere bedrijven hebben een deel van de productie dichter bij huis gehaald en zijn lokaler gaan inkopen. Maar volgens Middendorp gebeurt dat nog slechts mondjesmaat. ‘Tot nu toe hanteerden bedrijven slechts één criterium: efficiëntie. Nu moeten ze ook veiligheid en weerbaarheid een plaats gaan geven. Dat betekent dat bestuurders het hele efficiency-model moeten herzien. Ik denk dat ze ruimte die ze daarvoor hebben, beperkt is.’
Dat dat met horten en stoten gaat, laat ook het recente faillissement van de Zweedse accufabrikant Northvolt zien, dat een Europese batterijkampioen had moeten worden. Middendorp beaamt: het gaat allesbehalve soepel.
Lees ook: Europa wil een eigen batterij-industrie, maar gaat dat lukken zonder Northvolt?
Tachtig jaar zekerheid en voorspelbaarheid
‘Het westerse bedrijfsleven is gebouwd op tachtig jaar zekerheid en voorspelbaarheid’, zegt hij. ‘Nu moeten bestuurders schakelen in een omgeving die onzeker is en waar ze geen grip op hebben. Dat vinden ze lastig. Ik zie het aan de manier waarop leiders reageren: reactief, in plaats van strategisch. En dan hebben ze ook nog te maken met de financiële markten en aandeelhouders die elk kwartaal winstcijfers willen zien. Dat beperkt de ruimte om in de toekomst te investeren. Terwijl die investeringen wel nodig zijn.’
Ga er maar aan staan als ceo. Dat kunnen bestuurders volgens Middendorp niet alleen, Europa zal de leiding moeten pakken. ‘We kunnen niet blijven draaien op systemen uit Silicon Valley en innovaties uit China’, zegt hij. ‘We zullen de kennis die we binnen Europa hebben, moeten bundelen en verbreden om mee voorop te kunnen blijven lopen. Want we hebben een innoverend bedrijfsleven. Als we dat een zetje kunnen geven, weet ik zeker dat we wereldwijd nieuwe businesscases op de kaart kunnen zetten waar Europa in de toekomst zijn voordeel mee kan doen.’
Tom Middendorp is een van de plenaire sprekers tijdens het Springtij Forum, dat plaatsvindt van 24 t/m 26 september 2025 op Terschelling. Hier werken beleidsmakers, ondernemers, bestuurders, wetenschappers en ngo’s samen aan de complexe duurzaamheidsvraagstukken van morgen. Check het volledige programma.
Parallel onafhankelijkheid opbouwen, noemt hij het. Een voorbeeld is de productie van zonnepanelen, nog zo’n markt waarin China dominant is. De panelen die in Nederland op de daken liggen, komen bijna zonder uitzondering uit Chinese fabrieken. Hij wijst op Solarge uit Weert: een startup die een stuk van die markt in handen probeert te krijgen, met panelen die een aantal belangrijke voordelen hebben ten opzichte van de Chinese producten.
Lees ook: Zonnepanelen uit Nederland? Dat kan, bewijst Solarge
Ze zijn lichtgewicht en eenvoudig te recyclen, somt Middendorp op. ‘Solarge maakt zonnepanelen die we in principe eindeloos kunnen hergebruiken. Terwijl we die panelen uit China over twintig jaar kunnen weggooien en weer miljarden nieuwe moeten kopen. Daarmee jagen we de grondstoffenschaarste alleen maar verder aan.’
Durven kiezen voor circulair
Financier zulke innovaties met investeringen en subsidies, is zijn oproep aan Europa. Want Solarge kampt met het probleem waarmee meer duurzame innovators worstelen: de markt kijkt alleen naar de prijs en de volumes zijn nog niet hoog genoeg om op prijsniveau concurrerend te zijn.
Vooral op het gebied van circulariteit en levensduurverlenging is er veel onontgonnen terrein – mits beleidsmakers bereid zijn om die bedrijven overeind te houden, zegt Middendorp, verwijzend naar het slagveld dat het afgelopen jaar in Nederland onder plasticrecyclers heeft plaatsgevonden.
Het narratief moet veranderen, vindt de generaal. Beleidsmakers moeten hun burgers een ander verhaal gaan vertellen. ‘Als we circulariteit als een milieu- en klimaatissue blijven beschouwen, wordt het heel dwangmatig. Dan krijgen we mensen niet mee.’
Dat geldt ook voor bestuurders en hun aandeelhouders. Durf het verhaal om te draaien, zegt Middendorp. ‘Bedrijven staan bloot aan enorme kwetsbaarheden. Die kunnen ze ondervangen door zelfvoorzienender te worden. Op het gebied van energie, van grondstoffen. Daarmee maken ze zichzelf veel minder kwetsbaar voor de grote boze wereld die nu aan het ontstaan is. Zet de continuïteit van het bedrijf voorop. Dát is een verhaal dat bestuurders aan hun aandeelhouders kunnen uitleggen. En dat ze daarmee ook bijdragen aan de ESG-doelen, is mooi meegenomen.’
Leiderschapslessen uit het leger
Wat kunnen corporate bestuurders leren van deze Nederlandse topgeneraal? 4 tips
#1 Stuur niet op de ‘hoe’, maar op de ‘wat’
Het bedrijfsleven draait om efficiency en optimalisatie. Daar zit een hoge mate van micromanagement in, stelt Tom Middendorp: alles is in processen gegoten. ‘In een ultiem stabiele omgeving kan dat, maar zodra die omgeving veranderlijker wordt, werkt dat niet meer.’
Om sneller op onverwachte ontwikkelingen in te kunnen spelen, moeten leiders meer initiatief mogelijk maken op uitvoerend niveau. ‘Meer sturen op het resultaat in plaats van de manier waarop dat resultaat moet worden bereikt’, zegt Middendorp. ‘Dat is een universele les die alle militairen wereldwijd leren.’
#2 Laat je niet opslokken door de waan van de dag
Bestuurders reageren vaak reactief, ziet Middendorp. Zeker als het hectisch wordt. ‘Dat zagen we tijdens de pandemie, dat zagen we tijdens de energiecrisis en dat zien we nu met de handelsoorlog van Trump. Dan tweet Trump weer iets en rent iedereen daar als een kip zonder kop achteraan. Dan ben je alleen maar bezig met damage control, terwijl het belangrijk is om in zulke omstandigheden juist ook vooruit te blijven kijken.’
Zou hij tijdens een missie slechts reageren op wat de Taliban of welke andere vijandige groepering ook zou doen, dan zou hij geen stap verder komen bij het oplossen van het conflict, legt hij uit. Dat ondervangt hij met twee aparte teams: een crisisteam dat vooral bezig is met de dagelijkse actualiteit en een team dat bezig is met de grotere lijnen. ‘Om te kunnen blijven sturen in tijden van chaos.’
#3 Zorg dat je informatievoorziening op orde is
Het valt Middendorp op dat de informatievoorziening van bedrijven vooral gericht is op interne factoren – de processen, de aanvoerketens – en nauwelijks op factoren die deze van buitenaf kunnen beïnvloeden. Terwijl bestuurders in een onzekere wereld juist in scenario’s moeten gaan denken, waarin die externe invloeden worden meegewogen.
Daar moeten bedrijven hun informatievoorziening op inrichten, zegt de generaal. Kennis opbouwen zodat ze de betekenis van bepaalde gebeurtenissen beter kunnen duiden en de symptomen van grotere onderliggende ontwikkelingen sneller herkennen.
‘Bij missies werken we met drie of vier scenario’s: een most likely en een worst case scenario, en een of twee scenario’s die daar tussenin zitten’, vertelt hij. ‘Hoe beter onze informatievoorziening is, hoe betrouwbaarder onze scenario’s worden en hoe beter we op onverwachte ontwikkelingen kunnen inspelen.’
#4 Organiseer tegenspraak
Onderdeel van denken in scenario’s, is dat je die toetst. Defensie doet dat in de vorm van wargaming: in ‘spelvariant’ op zoek naar hoe het beste met onzekere situaties kan worden omgegaan. ‘We lopen de scenario’s door met een aantal mensen die voor vijand spelen en de kwaliteit van de plannen uitdagen’, zegt Middendorp.
Het doel: de kwetsbaarheden blootleggen en het plan op die manier robuuster maken. ‘Sommige grote bedrijven doen al aan wargaming, maar voor de meeste is het totaal nieuw terrein. Terwijl het een enorm nuttig instrument is om zwakke plekken bloot te leggen’, zegt Middendorp. ‘Het vereist wel dat je tegenspraak organiseert en dus in sommige gevallen over je eigen schaduw heen moet stappen.’
Zijn we nog op tijd? Middendorp aarzelt. ‘Die vraag vind ik lastig te beantwoorden. Ik denk dat we het moeten en dat we het kunnen. De vraag is: hebben we voldoende sense of urgency? Daar maak ik me zorgen over, de actiebereidheid vind ik gewoon te laag. Want laten we wel wezen, hoeveel bedrijven zijn die omslag echt aan het maken? De meeste organisaties kijken de kat uit de boom. Dat betekent dat we alleen maar uitstellen, uitstellen, uitstellen.’
Foto van kleinkinderen
De echt nieuwe verdienmodellen komen vaak niet van binnenuit, maar van buitenaf. ‘Misschien is dat ook de beste manier’, zegt Middendorp. ‘Scaling from the edge. Dan ga je zien dat startups vanzelf de conventionele bedrijven gaan verdringen.’
Voor bestuurders die dat lot willen afwenden, heeft hij een simpel advies. Neem een voorbeeld aan familiebedrijven. ‘Die zijn bezig met de toekomst van het bedrijf voor de generaties na hen. Probeer dat als corporate bestuurder ook wat meer te doen, zeg ik altijd. Hang gewoon eens een foto van je kleinkinderen op in de boardroom. Kijk daarnaar bij elk besluit dat je neemt en stel jezelf de vraag: in hoeverre help ik mijn kleinkinderen hiermee? Zodat je jezelf dwingt om over de langetermijneffecten van je beslissingen na te denken.’
Dat dat werkt, weet Middendorp uit ervaring. Hij is sinds kort opa: de toekomst van zijn kleinkind en het schuldgevoel over de wereld die hij voor het jongetje achterlaat, zijn zijn belangrijkste drijfveren om te doen wat hij doet.
Vindt zijn advies een beetje weerklank in de bestuurskamers? Het zet leiders in elk geval aan het denken, ziet hij, maar de eerste familiefoto heeft hij nog niet gezien. ‘Ik probeer leiders een spiegel voor te houden. Maar ze moeten er zelf in kijken.’
Lees ook: Waarom de ‘rode broeken-brigade’ plaats moet maken voor bestuurders op gympen
