We kunnen er lacherig over doen, die flessen water, opwindradio plus 70 euro contant geld per volwassene die volgens de overheid in een noodpakket zouden moeten zitten. Maar de Spanjaarden die dit voorjaar zonder elektriciteit kwamen te zitten, hebben ervaren hoe onthand je kunt zijn zonder cash.
‘Ik was er zelf bij’, zegt Sophie Cohen Tervaert. ‘Doordat de elektriciteit uitviel, hadden we geen water, maar winkels accepteerden alleen cash. Zaten we in de auto naar radio Gibraltar te luisteren om aan informatie te komen.’
Geen grote ramp, maar het maakte voor Cohen Tervaert, hoofd retailbetalingen en onderzoek bij De Nederlandsche Bank (DNB), aan den lijve voelbaar hoezeer betaalsystemen onderdeel zijn van de kritieke infrastructuur waarop een samenleving draait, en hoe kwetsbaar je als consument bent zonder betaalmogelijkheid. ‘Water, informatie en kunnen betalen, dat zijn toch echt de belangrijkste levensbehoeften op dat moment.’
Even helemaal uitgezoomd: we spreken de DNB-manager over de robuustheid van het Europese betalingsverkeer. Aanleiding is het besef dat Europa gezien de geopolitieke ontwikkelingen meer dan ooit moet waken over zijn onafhankelijkheid. We willen autonomie op het gebied van onze energievoorziening, grondstoffen en ook in ons betalingsverkeer.
Zijn we niet te afhankelijk van Visa en Mastercard, die al onze bankpassen laten werken? De wallets van Apple en Google rukken ook snel op. Op dit moment blijven (betaal)diensten nog buiten de handelsoorlog met Trump, maar wie zegt dat dit zo blijft?
DNB waarschuwt voor dominantie
‘Vooropgesteld: de behoefte aan meer strategische autonomie is niet nieuw. De Europese Centrale Bank heeft al jaren geleden een retail payments strategy ontwikkeld. Die is door de gure geopolitieke wind wel een stuk urgenter geworden.’
In zijn jaarverslag waarschuwde DNB voor de dominantie van ‘wereldwijd actieve aanbieders’. Lees: Visa en Mastercard, die samen tegen de 70 procent van alle Europese kassabetalingen afhandelen en zelfs 90 procent van de internationale betalingen. Techpartijen als het Chinese Alipay, het Amerikaanse PayPal, Apple en Google hebben inmiddels ook een sterke marktpositie. Nu nog als een elektronische intermediair tussen andere betaalafhandelaars, maar het valt niet uit te sluiten dat ze hun positie uitbreiden.
‘Dit maakt dat niet-Europese betaalbedrijven tot nu toe een spil in onze betaalsystemen blijven. Hoewel deze bedrijven worden gereguleerd door EU-kaders, kan het beleid van buitenlandse regeringen nog steeds resulteren in controle over wat, hoe en aan wie Europese burgers en bedrijven kunnen betalen’, aldus het DNB-rapport.
Nederland afhankelijk van ‘de Amerikanen’
België heeft BanContact, Frankrijk CB en Portugezen gebruiken MultiBanco als hun eigen, nationale betaalkaartsystemen. Maar voor internationale betalingen vallen ook zij terug op de Amerikaanse afhandelaars. De Nederlandse banken pionierden de afgelopen decennia met PIN-betalen, maar lieten vanaf 2012 de afhandeling van kaartbetalingen over aan kaartmaatschappijen Visa en Mastercard. Nu geldt Nederland als een van de Europese landen die vrijwel volledig afhankelijk zijn van ‘de Amerikanen’.
‘We hebben in Nederland een goed werkend betalingsverkeer, ook vergeleken met andere Europese landen’, zegt Cohen Tervaert. ‘Er is ook veel te zeggen voor de uitbesteding aan grote internationale partijen, vanwege de schaalvoordelen die leiden tot efficiency en snelheid van innovatie. Maar we zijn nu wel heel afhankelijk geworden van niet-Europese partijen. De kaartbetalingen vormen nu door heel Europa een sterk gefragmenteerd landschap, het is belangrijk dat daar pan-Europese alternatieven naast komen voor een goed gebalanceerd betaalecosysteem. We moeten als Europa een vuist kunnen maken.’
Digitale euro, ook als de stroom uitvalt
Wat de ECB betreft is de digitale euro een van die alternatieven. ‘In feite is de fysieke euro al 23 jaar het enige pan-Europese betaalmiddel van eigen bodem. Nu contant geld steeds minder wordt gebruikt, is er ook behoefte aan een digitale variant. Er blijft immers altijd behoefte aan een monetair anker, aan geld dat inwisselbaar is bij een centrale bank’, aldus Cohen Tervaert.
Die virtuele euro functioneert gegarandeerd zelfstandig en komt als het goed is ook offline beschikbaar, op een pas of smartphone waarop je een eurotegoed kunt laden. Zodat je als de stroom uitvalt en ook het netwerk het niet doet, je toch welkom bent in winkels. Dat moet de weerbaarheid van consumenten en winkeliers vergroten.
De komst van de digitale euro laat wel nog even op zich wachten, omdat de Europese politiek er nog een klap op moet geven. ‘Invoering in 2028 lijkt me ambitieus, maar dat hij er in 2030 zal zijn, lijkt me goed denkbaar’, zegt Cohen Tervaert. ‘Het is een beetje koffiedik kijken.’
ECB-voorzitter Christine Lagarde heeft het erover dat de digitale euro ‘de weg naar onafhankelijkheid’ plaveit’, maar dat wil niet zeggen dat het doel is om het marktaandeel van de Amerikaanse kaartmaatschappijen volledig terug te dringen. Cohen Tervaert: ‘We willen vooral dat er goed werkende systemen naast elkaar zullen ontstaan.’
Banken geven ‘local darling’ iDEAL op
Een tweede belangrijk initiatief dat Europa meer autonomie kan geven, komt uit de markt zelf. De Nederlandse grootbanken hebben na het PIN-betalen vanaf 2005 ook iDEAL groot gemaakt, waarmee gebruikers kunnen afrekenen in webshops. Die betaaldienst is in Nederland enorm populair, ook vanwege de kostenvoordelen voor ondernemers.
Re:Europe
Europa wankelt? Tijd voor een nieuw perspectief.
Er wordt veel gesproken over de kwetsbare positie van Europa. Innovatie lijkt elders sneller te gaan. Geopolitieke verschuivingen zorgen voor onzekerheid.
Maar laten we niet vergeten: onze eigen economie heeft alles in zich om te concurreren op wereldschaal. Daarom introduceren we Re:Europe – een dossier over de kracht van Europese innovatie.
Hierin brengen we de verhalen van ondernemers, wetenschappers en denkers die laten zien dat Europa wél vooruitgaat. Dat we hier oplossingen creëren die ertoe doen. En die Europa minder afhankelijk maken van de rest van de wereld met haar economie, (digitale) infrastructuur, energie en industrie.
Maar ook dit succes is in 2023 overgedaan aan een internationale partij, European Payments Initiative ofwel EPI. ABN Amro, ING en Rabobank zijn sindsdien aandeelhouder in EPI, samen met dertien andere Duitse, Franse en Belgische banken en payment service providers. EPI heeft zijn eigen digitale portemonnee ontwikkeld, Wero, gebaseerd op de technologie achter het Nederlandse iDEAL.
‘Ik blijf zeggen: de Nederlandse banken zijn zo stoer geweest om hun local darling op te geven voor een Europees alternatief’, zegt Daniel van Delft, ceo van Currence iDEAL en verantwoordelijk voor de Nederlandse activiteiten van Wero.
‘We kunnen heel trots roepen dat we het knapste jongetje van de klas zijn en ons betalingsverkeer goed en efficiënt geregeld hebben. Maar we zijn en blijven een klein landje met 18 miljoen inwoners. We zien dat we het daardoor in de strijd om innovatie en het doorinvesteren afleggen tegen grotere spelers en landen met een grotere markt. Dan is het verstandiger om je krachten te bundelen. Dat was overigens gedacht vanuit een bedrijfseconomische grondslag, nog voordat die soevereiniteitsgedachte opkwam.’
Betaaltransactie bleken toch corebusiness
Van Delft heeft het allemaal meegemaakt: de opkomst van geldautomaten en de ontwikkeling van PIN, de strijd tussen de Chipper en de Chipknip en later de invoering van iDEAL, maar ook de keuze van de Nederlandse banken voor Visa en Mastercard en recenter dus EPI. Die afweging tussen strategische autonomie en bedrijfseconomische principes is wel vaker actueel geweest.
De banken gingen met de Amerikanen in zee naar aanleiding van de technische innovatie van dat moment: contactloos betalen. ‘Dat sloeg in het buitenland enorm aan, en we moesten kiezen tussen het zelf voor PIN ontwikkelen of aansluiten bij de systemen van grote partijen. Wat ook speelde: banken vroegen zich in 2008 nog af of betaaltransacties nog wel corebusiness zouden blijven.’
Nu consumenten hun bankzaken vooral via hun mobiele app regelen, is die twijfel trouwens achterhaald, stelt Van Delft vast. ‘Het is de belangrijkste interactie met je klant, daar moet je aandacht aan blijven besteden.’
Amerikanen willen geen Europese standaarden
Met Visa en Mastercard zijn destijds goede afspraken gemaakt. ‘Maar we hebben als aandeelhouders nu wel meer in de melk te brokkelen bij EPI dan bij de Amerikanen. Het is belangrijk dat we nu als Europese partijen samen de strategische koers kunnen bepalen.’
Dat is bij de Amerikanen anders. ‘Die willen geen Europese standaarden: je moet het wereldwijd standaardiseren voor de consument, vinden ze. Daar zit dus wel een zekere machtsverhouding in die je wilt managen. Met een Europese dienst als Wero kunnen we dat in balans brengen: er is dan meer keuze.’
Vanaf vorige zomer ging Wero gefaseerd live in Duitsland en Frankrijk – de landen van de initiatiefnemers achter EPI – met zijn eerste product, een person-to-person betaaldienst. In Nederland start begin 2026 een testfase, waarin iDEAL en Wero een tijdlang naast elkaar draaien. ‘We zijn verantwoordelijk voor 1,5 miljard transacties. Als het ook maar een uur niet werkt, hebben we een groot probleem. Pas als alles robuust draait, gaan we dus over.’
De consument zal eerst een ‘iDEAL-Wero’-knop te zien krijgen. ‘Maar we zullen iedereen uitgebreid informeren, daarvoor hebben we samen met de banken een marketingplan van 110 pagina’s uitgewerkt.’ En Van Delft verzekert dat het gebruiksgemak van Wero hetzelfde blijft. ‘Daar zijn we heel scherp op. Maar tegelijkertijd heeft het straks extra mogelijkheden, bijvoorbeeld om je abonnementen te beheren en betalingen in te plannen. Het biedt ook een grotere consumentenbescherming: je kunt straks betalingen herroepen, net als bij creditcards.’
Nu nog doen banken uit vijf landen mee aan Wero, met samen toegang tot 65 procent van het betalingsverkeer in Europa, maar dat worden er binnenkort meer, hoopt en verwacht Van Delft. ‘Nu Wero in de eerste landen draait, zie ik serieuze interesse. En dat is belangrijk, want we hebben een Europese belofte in te vullen.’
Fintech als derde weg
Naast Wero en de digitale euro als Europese betaalalternatieven voor de Amerikaanse en Chinese partijen, is er ook een derde weg naar meer autonomie. Daarin gaan de Europese fintechbedrijven voorop die de afgelopen jaren meer ruimte hadden om te experimenteren en innoveren dan de grootbanken. Adyen is een overbekend voorbeeld, de online payment provider die beschikt over een bankvergunning en, net als zijn concurrenten, steeds verder opstoomt richting de kassa.
Richard Straver richt zich met het bij consumenten minder bekende Online Payment Platform (OPP) op marktplaatsen – zoals Marktplaats.nl, maar ook Ikea gebruikt zijn dienst – waar veel kopers en verkopers samenkomen om zaken te doen met elkaar. Zo is OPP een spin in een web van talloze banken en betaalproviders. ‘Ik ben natuurlijk blij dat er betaalmethodes zijn die in heel Europa worden geaccepteerd, maar voor internationale transacties ben je aangewezen op de Amerikaanse creditcardmaatschappijen.’
Straver vond het nooit erg om met Amerikaanse partijen te werken. ‘De entrepreneurial manier waarop ze zaken aanpakken is wel prettig. Maar het is wel een ding dat alle bankkaarten door Amerikaanse bedrijven worden uitgegeven. Het ligt toch anders dan met Facebook en Netflix: als Amerikanen bepaalde dingen kunnen afsluiten voor ons, hebben wij een gigantisch probleem als het het betalingsverkeer raakt.’
Daar komt nog iets bij: de kaartuitgevers maken betalen enorm veel ingewikkelder dan iDEAL, zegt Straver. ‘De kosten zijn hoog, en je bent er als ondernemer nooit 100 procent zeker van dat je je geld krijgt, vanwege de terugvordermogelijkheid van creditcards.’ Wat dat betreft is die functie van iDEAL-opvolger Wero voor ondernemers eerder een achteruitgang dan een pré. ‘Voor de Europese betalingen is het goed, maar ik heb er een hard hoofd in of het voor Nederlanders de betaalervaring van iDEAL gaat overtreffen in snelheid of gemak.’
Embedded finance
Een belangrijk fenomeen uit het fintechtijdperk is ’embedded finance’: bankdiensten integreren in een app of website van een andere partij dan die bank zelf. Denk aan boekhoudplatformen, beleggingssites of een verzekering bij iets wat je huurt. Afrekenen zonder Amerikaanse tussenpartijen is door dit soort technologie al prima in de praktijk mogelijk, bewijst ook het Nederlandse Flow.
Ceo en oprichter Daan van Klinken ontwikkelt met Flow sinds 2018 software die het regelen van je financiën makkelijker maakt. Eerst met een eigen app voor consumenten, de laatste tijd volgens dat ’embedded’ principe. SnelStart, het boekhoudplatform voor mkb-ondernemers, biedt sinds dit jaar bankieren aan dankzij Flow, dat daarvoor samenwerkt met Adyen als bank. Inclusief een bankpas en de mogelijkheid om betalingen op allerlei manieren te organiseren.
Een soortgelijk embedded finance-product levert Flow ook aan een Franse klant met een eigen banklicentie. Van Klinken: ‘De ingrediënten voor het rechtstreeks betalen, van bankrekening naar bankrekening, bestonden al lang, de EU heeft daarvoor zeven jaar geleden ook al ruimte gemaakt met regelgeving. Het kan nu goedkoop, zonder tussenkomst van andere partijen en simpel voor de gebruiker. Die behoefte aan Europese autonomie is vooral een nieuwe incentive om vaart te zetten achter de invoering.’
In de kern gebruikt Flow een zogeheten Payment Initiation Service, de mogelijkheid om via een technische koppeling met een bank rechtstreeks betalingen in gang te zetten of te ontvangen vanaf de bankrekening van de gebruiker. ‘Zolang de wederpartij vertrouwd is, zou de betaling in theorie zonder extra inloggen of gedoe met QR-codes kunnen. In de praktijk vragen de meeste banken de klant nog steeds om extra goedkeuring in hun bank-app. Aan de achterkant moet natuurlijk wel aan veel voorwaarden worden voldaan, waaronder antiwasregels.’
Lastig concurreren tegen duopolie
Van Klinken noemt Visa en Mastercard een ‘duopolie’ waartegen het lastig concurreren is. ‘Een hele reeks partijen in de keten profiteert van de percentages die winkeliers erover afdragen. Dat valt moeilijk te doorbreken, maar als dat lukt, kun je een prettigere betaalmethode ontwikkelen die ook voor winkeliers voordeliger is.’
Toegegeven: de gevestigde bankenorde werkte de eerste jaren niet altijd hartelijk mee aan fintech-alternatieven. Van Klinken: ‘Ze interpreteerden de Europese regels zo minimaal mogelijk. Dan moest je vijf keer opnieuw een pincode op je bank-app invoeren voordat een betaling compleet was. Dan gingen wij naar DNB met een lobbygroepje en kreeg de bank de aanwijzing om het op te lossen. Binnen zes maanden, wat natuurlijk een eeuwigheid is.’
Straver van OPP heeft vergelijkbare ervaringen. ‘Banken waren verplicht mee te werken zonder kosten te rekenen. Eerlijk is eerlijk: de Nederlandse banken hebben het uiteindelijk goed geregeld, maar in andere landen werkt het met 95 procent van de banken slecht. Als je 24 uur moet wachten op een betaalbevestiging kun je natuurlijk geen webshop draaien.’
Tegenwoordig omarmen de banken steeds meer wat fintech mogelijk maakt. ‘Ze zien de opkomst van de neobanken als Revolut en embedded finance, er komen straks superplatformen die als een Zwitsers zakmes voor ondernemers de administratie en boekhouding combineren met alle bankzaken die ze maar nodig hebben, inclusief financiering en toonbankbetalingen. Op termijn wordt bovendien de nfc-chip op je telefoon waarmee je nu contactloos afrekent ook voor meer partijen toegankelijk. Als dan een Europese partij opstaat, met backing van Europese investeerders, zie ik echt een grote derde pijler voor me die Europa onafhankelijker maakt.’
