Suzanne Mau-Asam is 26 als ze aan haar eerste baan begint bij Shell. Bij deze multinational zou ze zichzelf wel even bewijzen. Ze werkt zich het schompes, maar wordt niet eens geselecteerd voor een jong talent-programma. Later blijkt dat die groep bijna volledig uit mannen bestaat.
De feedback die ze krijgt, is dat ze meer zelfvertrouwen moet tonen, zichtbaarder moet zijn, zich sterker moet uitspreken. Haar mannelijke mentor geeft haar zelfs het advies om geen jurkjes, rokken of hakken meer te dragen. En ja, dat gebeurt dus nog echt in de 21ste eeuw.
Ze wil er zo graag bij horen, dat ze zich aanpast. Voortaan draagt ze een grijs pak en doet ze haar best om serieuzer over te komen. Zo verandert Mau-Asam beetje bij beetje in een grijze muis. Op een dag vraagt ze zich af wanneer en waarom ze in hemelsnaam zo geworden is.
Mau-Asam beschrijft haar ervaringen in een nieuw boek: Embodied Leadership. Bij Shell vertrekt ze na drie jaar, maar ze blijft nog lang carrière maken in de corporate wereld. Tot het ondernemerschap haar roept. Vandaag is ze founder van Doors Open en The Female Hub.
Aanpassen is de norm
Bijna elke vrouw met wie ze praat, herkent dit gedrag. Aanpassen is de norm: op het werk, thuis, bij de ouders, dat maakt niet uit. Mau-Asam noemt dat een masker opzetten. Maskers helpen om de sfeer goed te houden, conflicten te vermijden, controle te voelen of gezien en gewaardeerd te worden.
Overkoepelend dienen ze als bescherming tegen een omgeving die niet veilig genoeg voelt. Daar is niks mis mee, totdat ze een automatisme worden, zo vanzelfsprekend dat vrouwen niet eens doorhebben dat ze een masker dragen. ‘Voor je het weet, voelt het alsof het masker is wie je bent’, schrijft ze.
Lees ook: Van apenrots naar authenticiteit: hoe vrouwelijke leiders zichzelf terugvinden
Ze beschrijft in haar boek de maskers die ze het meest tegenkomt als corporate socioloog. Het zijn er acht, die zowel door vrouwen als mannen worden gebruikt.
- Pleasers die ja zeggen, terwijl ze nee voelen
- Harmoniezoekers die overeenstemming belangrijker vinden dan eigen inbreng
- Imposters die denken dat ze niet goed genoeg zijn
- De onzichtbare die zich terugtrekt
- De stoere die juist het hoogste woord voert
- Perfectionisten voor wie alles moet kloppen
- Redders die te hulp schieten voor het mis kan gaan
- De sterke die alles draaiende houdt
Inzicht is niet genoeg
Afhankelijk van de situatie komen er andere maskers tevoorschijn. Zolang dat helpt, is dat prima. Maar als zo’n masker gaat bepalen hoe je reageert en handelt, wordt het een probleem.
Vrouwen raken zichzelf kwijt en raken emotioneel uitgeput. Een burn-out ligt op de loer. ‘Wat op korte termijn veiligheid of controle lijkt te geven, kan op lange termijn zoveel energie kosten dat je het niet meer kunt volhouden.’
Natuurlijk weten die vrouwen wel waar ze vastlopen, en vaak ook wel waarom, maar dat inzicht is niet genoeg. ‘Je lichaam reageert automatisch op (on)veiligheid, zonder dat je dat doorhebt’, schrijft Mau-Asam.
Dat komt door het autonome zenuwstelsel, dat de omgeving voortdurend scant op gevaar. Een kille opmerking, geen reactie aan de andere kant van de tafel of een bepaalde toon in een e-mail: je lichaam reageert er direct op. ‘Die reflexen leggen de basis voor de maskers die je ontwikkelt.’
Biologische reflex
Zij vormen de biologische laag onder de maskers. Wanneer die reflex vaker nodig is, vormt zich een patroon. ‘Als je jarenlang je buik aanspant bij kritiek of je schouders optrekt bij spanning, worden die houdingen vertrouwd. Zodra je lichaam die houding aanneemt, schiet je vanzelf in het bijbehorende gedrag.’
Bijvoorbeeld in een functioneringsgesprek waarin de manager kritiek heeft. Dan kan het masker van de sterke naar voren schuiven. Van iemand die alles onder controle heeft en terugslaat. ‘Je voelt de hitte opstijgen naar je wangen. Voor je het weet praat je sneller, leg je alles uit, of word je juist boos en verdedig je je.’
Die biologische reacties zijn het begin van bewustwording. ‘Elke keer dat je een automatische reactie opmerkt, ontstaat er een klein beetje keuzevrijheid. Daar begint verandering.’ Maar er zitten meer lagen onder die maskers, legt Mau-Asam uit in haar boek.
Lees ook: Voor elke vrouw die opklimt in een bedrijf, verlaten er twee de organisatie
Drie hardnekkige lagen
De volgende laag is de optelsom van ervaringen, de eigen biografie. ‘Het kind dat merkt dat stilte de sfeer rustig houdt, leert zich in te houden. Later kan spreken spannend worden: het masker van de onzichtbare. Het kind dat ontdekt dat prestaties applaus opleveren, blijft verbeteren en bewijzen: het masker van de perfectionist.’
De derde laag is de context. De systemen, verwachtingen en normen die meebepalen welke maskers ontstaan en welke versterkt worden. Voor vrouwen is die context nooit neutraal. Ook dat merken ze op de werkvloer. ‘Het stereotype beeld van vrouwen is: wees lief, vriendelijk, zacht, zorgzaam. Dat voedt op zichzelf al een masker.’
Die drie lagen – biologie, biografie en context – maken die maskers zo hardnekkig. Ze versterken elkaar namelijk. Denk aan een feedbackgesprek dat in tranen eindigt en een manager die daar geen raad mee weet. Dat bevestigt het gevoel dat emoties tonen niet veilig is, dus wordt de volgende keer het masker van de sterke nog sneller opgezet. Het is een lus zonder begin en zonder einde.
Sensaties voelen
Nog beter begrijpen, harder werken, meer wilskracht tonen, ook dat zal die maskers niet uitschakelen. Wat dan wel? Verandering begint wanneer vrouwen naar hun lichaam luisteren. Dat is embodied leadership.
Kort samengevat: jezelf leiden vanuit wat je lichaam vertelt. ‘Op het moment dat je die lichamelijke sensaties écht opmerkt, ben je niet langer één met je masker. Dan ontstaat er een klein beetje ruimte, en in die ruimte kun je gaan kiezen.’
Dat is niet gemakkelijk, want de meeste aandacht gaat uit naar emoties en gedachten. Met sensaties bedoelt Mau-Asam lichamelijke gewaarwordingen als tintelingen, een knellend gevoel, warmte of kou. Die lichte druk op de borst die verder opbouwt tijdens de vergadering. Hitte die optrekt naar de hals en de wangen voor een sollicitatiegesprek.
Pleasers doen dit
Haar boek staat vol met praktische oefeningen om het opzetten van die maskers te herkennen en dat automatisme te doorbreken. Denk aan korte ademhalingsoefeningen, een kleine pauze nemen, zintuigen bewust activeren. Dat is al een begin.
Het grotere werk is gericht op iets nieuws toevoegen aan het repertoire van het lichaam. Zodat niet altijd hetzelfde masker tevoorschijn komt. Zo beweegt bij pleasers bijvoorbeeld het lichaam naar voren, naar de ander toe, klaar om zijn of haar verzoek in te willigen.
Stop die beweging, raadt Mau-Asam onder meer aan. Leun naar achteren. Antwoord ook niet meteen met ja of nee. ‘Oefen met één zin: “Ik kom er later even op terug” of: “Ik denk er even over na.” Zeg het hardop, ook als het ongemakkelijk voelt. En wacht dan echt. Pauze is eerlijk. Je geeft jezelf de tijd om te voelen wat je werkelijk wilt.’
Lees ook: Drie dagelijkse routines voor meer optimisme op het werk
