#1 Kijk naar wat Silicon Valley níét doet
Europa, stop met zeiken. Meredith Whittaker zegt het niet letterlijk, maar de boodschap klinkt luid en duidelijk tussen de regels door. De president van Signal verbaast zich over de Europese ‘obsessie’ met de eigen achterstand op de Verenigde Staten. ‘Het is bijna een soort vernederingsfetisj.’ Stop daarmee, vindt ze. ‘It’s not cute. En bovendien is het ook niet waar.’
De Amerikaanse topvrouw, die haar tijd verdeelt tussen New York en Parijs, is even in Nederland. Op maandag 1 december stond ze op het podium van TivoliVredenburg in Utrecht. Met een hoopvolle boodschap: Europa kan nog meedoen in de techrace. Maar dan moet het wel een ander spel gaan spelen.
Om te beginnen moet Europa zich bij een aantal zaken neerleggen. ‘Feit is dat de cloud-infrastructuurmarkt voor ongeveer 70 procent in handen is van drie Amerikaanse spelers: Amazon, Google en Microsoft. Feit is ook dat die bedrijven de informatieplatforms controleren die we dagelijks gebruiken. Dat ga je niet winnen door te proberen nóg een hyperscaler op te richten. En dat hoeft ook niet.’
Lees ook: Ze leidde ooit het verzet bij Google, nu is Meredith Whittaker de uitdager van big tech met Signal
Andere behoeften invullen
Want ondertussen zijn er volgens Whittaker legio marktbehoeften die nog niet worden ingevuld – en zeker niet door de techbro’s in Silicon Valley. Big Tech kan veel, maar ook veel niet, stelt ze.
‘Het levert geen robuuste, veilige en privacyvriendelijke oplossingen. Het AI-model dat nu dominant is, de grootschalige deep learning-benadering met de enorme taalmodellen, is maar een klein deel van wat AI is en wat het kan doen. Die modellen zijn niet bijzonder nauwkeurig, niet bijzonder veilig, en niet geschikt voor zwaar gereguleerde sectoren. Daar ligt nog een heel ecosysteem om te ontwikkelen.’
Uit die ‘vruchtbare grond’ is Signal ontsproten. De berichtendienst is in alles het tegenovergestelde van de giganten uit Silicon Valley. Om te beginnen is het een non-profitorganisatie, die afhankelijk is van donateurs voor de 50 miljoen dollar per jaar die nodig is om in de lucht te blijven. Signal plaatst geen advertenties, verzamelt zo min mogelijk gegevens van gebruikers en maakt die data al helemaal niet te gelde.
De berichtenapp staat te boek als het best beveiligde en meest privacyvriendelijke communicatieplatform. Dat is ook hier niet onopgemerkt gebleven. In Nederland heeft Signal 2 miljoen gebruikers, waarmee ons land tot de top 5 behoort. Wereldwijd maken naar schatting 70 tot 100 miljoen mensen gebruik van de app.
‘Signal wordt gebruikt door legers, overheden, mensenrechtenactivisten’, zegt Whittaker. ‘Door mensen overal ter wereld. Dus ja, er is een alternatief én er is een markt voor dat alternatief.’
#2 Accepteer dat Big Tech niet meer in te halen is
Europa moet accepteren dat het niet kan concurreren met Silicon Valley. ‘Het speelveld is rigged’, zegt Whittaker. ‘Dat spel kun je niet winnen.’ Om dat te begrijpen, moeten we volgens de topvrouw terug naar de keuzes die de regering-Clinton ruim 25 jaar geleden heeft gemaakt, tijdens de zogeheten Crypto Wars.
De inzet: het recht om encryptietechnologie breed te kunnen gebruiken, iets wat tot dan toe alleen aan inlichtingendiensten voorbehouden was. In 1999 werden de teugels losgelaten en werd het gebruik geliberaliseerd.
Een schijnoverwinning, zegt Whittaker. ‘In theorie kwam encryptie voor iedereen beschikbaar. In de praktijk draaide het erop uit dat het uiteindelijk de bedrijven waren die de keuze maakten of, hoe en waar data zouden worden versleuteld. Niet de mensen die privacy nodig hadden.’
Lees ook: Altman en Musk, opgepast: dit zijn 10 vrouwelijke toppers die big tech aan alle kanten uitdagen
Gevaarlijke monocultuur
Tegelijkertijd omarmde het Witte Huis het idee van een commercieel internet zonder al te veel beperkingen voor bedrijven, en met advertenties als verdienmodel. Het gevolg: een ‘structurele prikkel’ voor bedrijven om zoveel mogelijk persoonlijke gegevens te verzamelen.
Surveillancekapitalisme, noemt ze het. ‘De staat ontdekte dat ze op die grootschalige dataverzameling kon meeliften. Daarna is de keuze gemaakt om de soft power van de VS achter de grote platformbedrijven te zetten, vanuit de wens dat de Amerikaanse internetindustrie wereldwijd moest gaan domineren. Dat heeft onze techbedrijven een grote voorsprong gegeven. Met een gevaarlijke monocultuur als resultaat.’
#3 Bereid je voor op nieuwe privacy-dreigingen
Signal is opgericht als reactie op dit surveillancekapitalisme, maar het wordt volgens Whittaker steeds moeilijker om de privacy van haar gebruikers te waarborgen. Zelfs in Europa – waar meer regulering is, meer vangrails zijn – is wetgeving in de maak die de privacy van burgers ondermijnt, waarschuwt ze.
Ze is kritisch op het Europese Chat Control-voorstel, dat vorige week door de Europese Raad werd aangenomen. In afgezwakte vorm, weliswaar. Bedrijven moeten volgens de wet helpen voorkomen dat hun digitale diensten worden gebruikt voor het verspreiden van beelden van kindermisbruik. Een van de maatregelen is het scannen van chatverkeer tussen gebruikers.
Het compromis: wat eerst een verplichting was, mag nu vrijwillig. Whittaker is er blij mee. ‘Het was een Trojaans paard voor massasurveillance. Je meest persoonlijke apparaten worden informanten.’ De dag dat bedrijven hier alsnog toe gedwongen worden, ze was er zondag bij Buitenhof heel duidelijk over, is Signal weg.
AI-agents gaan steeds verder
Tegen Big Tech is het lastiger vechten. De belangrijkste besturingssystemen – iOS, Android en Windows – gaan steeds autonomer opereren, ziet Whittaker. Apple, Google en Windows herschrijven de regels om agentic AI te kunnen implementeren.
‘Prachtig dat deze agents je leven voor je gaan leiden’, zegt ze cynisch. ‘Maar daarvoor willen ze in je agenda, je e-mail, je creditcardgegevens. Deze systemen geven zichzelf steeds bredere toegangsrechten tot de data op persoonlijke apparaten. Inclusief je privégesprekken.’
Meest extreme voorbeeld is de Recall-functie van Microsoft, die elke paar seconden een schermafbeelding van je bureaublad maakt en de informatie uitleest. Ook als je de desktop-versie van Signal open hebt staan. ‘Zonder enige waarschuwing’, zegt Whittaker. ‘We moesten technologie implementeren die deze screenshots blokkeert. Dat is niet ideaal; het maakt Signal minder toegankelijk voor mensen die niet of slecht zien.’
Grenzen stellen aan technologie
Ontwikkelaars moeten kunnen weigeren dat AI-agents of besturingssystemen hun apps uitlezen, stelt ze. En dat is nog maar de eerste stap. ‘De systemen worden steeds minder transparant. Onderzoekers en ingenieurs moeten steeds meer speurwerk verrichten om te begrijpen wat er werkelijk onder de motorkap gebeurt. We hebben duidelijke documentatie nodig en de mogelijkheid om die informatie te verifiëren.’
We betreden een ‘extreem gevaarlijke wereld’, zegt ze. ‘We hebben het hier over een aanval op het fundament waarop alles rust. Iedereen – presidenten, punkrockers, kerkgangers, jij en ik – maakt gebruik van deze drie besturingssystemen. We moeten onszelf de vraag stellen: welke grenzen stellen we aan dit soort technologie?’
Al zou ze de vraag liever omdraaien. ‘In plaats van naar de wirwar van draden te kijken en ons af te vragen hoe we die warboel ethisch kunnen maken, heb ik het liever over de wereld waarin we willen leven. Hoe ziet die wereld eruit, en welke rol speelt technologie daarin?’
Lees ook: Marietje Schaake luidt de noodklok: big tech verbetert de wereld alleen voor zichzelf
