In Nederland wordt veel gebouwd, maar de kantorenmarkt is nog maar zelden groots en meeslepend. Grote bedrijven huren een paar etages in een verzamelgebouw. De tijd dat bedrijven hun corporate identity lieten zien door het ontwerp van hun hoofdkantoor lijkt voorbij. Architecten Felix Claus en Frank Wintermans geven hun mening over maatwerk en confectie in de zakelijke architectuur.
ING
Locatie Amstelveenseweg (Zuidas), Amsterdam
Architect Meyer en Van Schooten
Claus: “ING heeft echt een statement gemaakt. Al
direct is gekozen voor een Nederlandse architect en daarbij is ook nog eens een shortlist gemaakt met jonge architecten. Dat is heel bijzonder. Vervolgens is er een goed budget uitgetrokken. In Nederland zijn de budgetten ontzettend laag. Dat is niet erg, daarom bouwen wij zoveel, maar we bouwen wel vooral wegwerpgebouwen. ING heeft een internationaal budget uitgetrokken, zoals dat zou gebeuren in Duitsland en Zwitserland. Meyer en Van Schooten hebben er gewoon een kantoor van gemaakt, een gang met daaraan kantoren, maar dan met die heel geile huid eromheen. Het is echt James Bond-architectuur. Aan de snelweg mag zoiets ook. ING gebruikt
het zelfs in internationale brochures om te laten zien dat ze modern en vernieuwend zijn.”
Wintermans: “Het is mooi, fantastisch en een ongelooflijk egocentrisch gebouw. Het weigert iets te doen met zijn omgeving. Als een ufo ligt het daar. Maar de kwaliteit is boven elke twijfel verheven.”
SHELL
Locatie Carel van Bylandtlaan, Den Haag
Architect Ellerman | Lucas | Van Vugt
Claus: “Het oude Shell-kantoor vind ik heel mooi, het is echt ongelooflijk dat zo’n machtig bedrijf in zo’n ’understated’ gebouw zit. Dat getuigt van heel veel kracht. Deze nieuwbouw gaat op datzelfde spoor door. Het gebouw is niet heel bijzonder, maar heel chic. Geen aanstellerij. Ze hadden zich ook kunnen laten leiden door angst, voor terrorisme, voor Greenpeace en kunnen denken: ’Laten we de boel maar dicht maken’. Dit is niet het soort gebouw waar je direct aan zou denken, maar het past heel mooi in de stedelijkheid. De stad is niet van Shell, je bent als bedrijf uitgenodigd. En dan moet je je als gast gedragen.”
ABN AMRO
Locatie Gustav Mahlerlaan (Zuidas), Amsterdam
Architect Pei Cobb Freed & Partners New York
Claus: “Waar ING echt een statement maakt, heeft ABN Amro gekozen voor een Amerikaanse ouwelullenuitstraling. Stijf en conservatief.”
Wintermans: “Het is best een mooi gebouw, echte establishmentarchitectuur. Het is internationaal, verzorgd, chic. Het is imponerend, maar niet vernieuwend. Het is gemaakt door een ervaren bureau, maar niet door de meest interessante partner. Pei is veel beter dan Cobb. Tot op zekere hoogte vind ik dit best mooi, maar het is niet groots. Het is een karakteristieke keuze van een bank als ABN Amro; het straalt gedegenheid uit en een soort chic. ABN Amro is iets klassieker en een beetje conservatiever dan ING. ING kan meer ‘fancy’ dingen laten zien.”
Claus en Kaan Architecten
Claus en Kaan Architecten streven naar duidelijkheid. “Wij maken sterke gebouwen. Dat klinkt heel gemakkelijk, maar gebouwen zijn complex.” Het gebouw dat iedereen zich over honderd jaar nog moet herinneren, ontwierpen Claus en Kaan voor het Nederlands Forensisch Instituut in Rijswijk. Het bureau is volgens Claus wars van aanstellerij. “Wij worden eerder saai genoemd. Dat vind ik op zich helemaal niet verkeerd. Niet elk project kan het leukste jongetje van de klas zijn. Architectuur is in eerste instantie een vak. Te veel architecten gaan met het geld van hun opdrachtgever ‘iets leuks’ doen.”
PRORAIL
Locatie Moreelsepark, Utrecht
Architect J.W. van Heukelom
Wintermans: “Een heel leuk project. Een paar jaar geleden is er een boekje over Heukelom uitgebracht door Bonas, de Stichting Bibliografieën en Oeuvrelijsten Nederlandse Architecten en Stedebouwkundigen. Heukelom was
echt een stationsarchitect, de architect van de NS. Behalve een paar heel mooie stations, heeft hij ook dit kantoorgebouw ontworpen. Het is heel karakteristiek, uit de tijd dat er nog enorm gemetseld werd, ook voor stations. Dat waren toen villa’s met een station erbij. Inmiddels gaan we anders om met stations. Een paar jaar geleden is het gebouw helemaal in ere hersteld. Ik vind het aardig dat ProRail heeft besloten hier te blijven en dit gebouw te behouden in zijn oorspronkelijke functie. Ongetwijfeld heeft een of andere onverlaat gesuggereerd dat het gesloopt moet worden, langs het spoor in Utrecht valt volop te ontwikkelen. Het is belangrijk om dergelijke gebouwen te bewaren.”
GASUNIE
Locatie Concourslaan, Groningen
Architect Alberts & Van Huut
Wintermans: “Een uiterst zwakke ’remake’ van het ING gebouw in Amsterdam-Zuidoost. Alberts en Van Huut hebben hier het kunstje uitgehaald wat ze altijd laten zien, maar niet best. Dit is een gewoon kantoorgebouw, maar dan met die belachelijke hoeken er opgeplakt. De opdrachtgever is een voormalig overheidsbedrijf, dat zich geforceerd een identiteit wil aanmeten. Bazen die het geld te gemakkelijk besteden.”
AVERO TOREN
Locatie Lange Marktstraat, Leeuwarden
Architect Bonnema Architecten
Wintermans: “Typische establishmentarchitectuur, dit is Bonnema ten voeten uit. Een rationeel, ervaren en kundig bureau dat bijna nooit verrast. Je kunt dit aan ze overlaten. Het is degelijk, niet goedkoop, modernistisch maar niet vernieuwend. In de tijd dat het werd gemaakt, was dit al zeer gedateerd. Ik loop er niet warm voor, maar het is een karakteristieke keuze voor een verzekeringsmaatschappij. Ze verkopen geen onzin en in die zin heeft Avero een goede keus gemaakt. Ik zie graag opdrachtgevers die een bewuste keuze maken.”
CENTRAAL BEHEER
Locatie Prins Willem Alexanderlaan, Apeldoorn
Architect Architectuurstudio Herman Hertzberger
Claus: “Het is echt alleen maar architectuur en als je door een architectenbril kijkt is het verschrikkelijk mooi. Maar dat is niet genoeg. Het is alsof je een Porsche koopt voor een gezin van zes kinderen: heel mooi, heel duur en je hebt er niets aan. Het is heel erg de visie van de architect, van iemand die waarschijnlijk zelf nog nooit in een kantoor heeft gewerkt. Ik heb wel heel erg veel bewondering voor Hertzberger. En zo gemakkelijk is het ook niet om een kantoor te ontwerpen. Kantoormensen weten zelf ook niets van kantoren.”
Wintermans: “Dit is nog steeds een verrassend gebouw, het is een mijlpaal in de Nederlandse architectuur. De visie is misschien enigszins gedateerd, maar het is een van de topwerken uit de architectuurgeschiedenis. Het is toonaangevend. Centraal Beheer heeft lef getoond. Het bedrijf heeft een visie op werken en sociale omstandigheden en is zo dapper geweest om te kiezen voor een gebouw dat dat laat zien.”
ING (Voormalig NMB)
Locatie Hoogoorddreef, Amsterdam
Architect Albert & Van Huut
Wintermans: “Ik ben geen liefhebber van de antroposofische architectuur, maar ik heb wel waardering voor dit gebouw. Albert en Van Huut hebben hun best gedaan. Ze hadden destijds een fantastische opdrachtgever met oog voor duurzaamheid en milieu. Dat was toen nog helemaal niet zo gangbaar, maar is daarna bijna een must geworden. De uitstraling past bij het imago van een internationale bank als ING. De inpassing in de stad is met heel veel zorg gedaan. Het is wel bizar dat deze toch enigszins conservatieve stijl, waar bij wijze van spreken de sfeer van geitenwollen sokken omheen hangt, nu is ingeruild voor het futuristische van het gebouw aan de A10.”
UNILEVER
Locatie Weena 555, Rotterdam
Architect Jan Hoogstad (Ector Hoogstad Architecten)
Claus: “Ik vind dit zo’n dom gebouw. Het is grote gebarenarchitectuur op een plek die vraagt om een heel aanraakbaar gebouw. Midden in de stad zouden de gebouwen op de grond moeten staan. Ze moeten een plint hebben zodat je er naar binnen kunt kijken. Ze zijn agressief, bijna troosteloos. In New York hebben hoofdkantoren een lobby waar je gewoon naar binnen kunt lopen. Sony bijvoorbeeld heeft een café, maar ook heel veel reclame in de lobby. Als het regent ga je er schuilen, je ziet meteen de nieuwe producten van Sony. Dat zou voor Unilever ook heel goed werken.”
KPN
Locatie Maanplein, Den Haag
Ontwerp masterplan T+T Design
Claus: “Dit is slaapverwekkend toch? Zo’n groot project moet natuurlijk veilig zijn, politiek correct. En dan is dit heel slim gedaan door T+T. Het is dertien in een dozijn, vlees noch vis. Voor KPN is het jammer, ze onderscheiden zich nergens mee. Hier had elk beursgenoteerd bedrijf in kunnen zitten. Ze hebben nog wel wat geprobeerd langs de snelweg, dat witte ding, dat is ook van hun. Het deel van Cees Dam is nog wel aardig, maar als het aanstellerig wordt, met die brug, is het echt verschrikkelijk. Want dit staat ook nog ergens voor; de scheiding van functies, het einde van de stad. Mensen komen hier ’s ochtends met hun auto en gaan ’s avonds weer weg. Zielig toch, stel je voor dat je daar moet werken. Als architect kun je hier niets mee, dit is opgelegd door investeerders. Of wij dit zouden weigeren? We worden er niet voor gevraagd.”
Quist Wintermans Architekten
De gebouwen van Quist Wintermans Architekten dienen voor alles tijdloos te zijn. Frank Wintermans: “Het modieuze willen wij zoveel mogelijk ontwijken. De technische uitwerking is ontzettend belangrijk. Als architect zoek je naar vernieuwing, maar dat staat niet voorop. Er worden soms belachelijk wezensvreemde gebouwen neergezet. De eerste opgave van een architect is zorgdragen voor de continuïteit van de Europese stedelijke omgeving.” Wintermans is trots op het Forum, het hoofdgebouw van de Universiteit Wageningen. “Een gebouw met een hoop degelijkheid en een bijna Louis Kaanachtige uitstraling. Dat gebouw staat er over honderd jaar nog.”
