Medewerkers die de kantjes eraf lopen of zich niet houden aan de afspraken, zijn schadelijk voor de gehele organisatie. Het kan bijvoorbeeld leiden tot boze reacties van collega’s of zelfs tot vergeldingsmaatregelen. Dat blijkt uit promotieonderzoek van psycholoog Jeroen Stouten.
In veel situaties kan het individuele belang in conflict komen met het collectieve belang. Bijvoorbeeld op de werkvloer: een team werkt aan een project, maar één medewerker loopt de kantjes eraf en hoopt dat anderen zich wat meer inspannen. Als niet één maar meerdere personen hun eigenbelang nastreven, en zich niet ten volle inzetten voor een project, komt het project in gevaar. Dan is er sprake van een sociaal dilemma.
In een sociaal dilemma maken mensen dikwijls gebruik van (impliciete) coördinatieregels, zoals de gelijkheidsregel. Als mensen in een groep een bepaald project dienen te vervullen, wordt verwacht dat iedereen evenveel bijdraagt aan het project. Dat wordt als eerlijk ervaren.
Stouten levert voor deze stelling voor het eerst ook bewijs. Zijn experimenteel onderzoek wees uit dat wanneer iemand uit de groep de gelijkheidsregel schendt door minder dan een gelijk deel bij te dragen aan de groep, anderen ’emotioneel negatief’ reageren: ze zijn geïrriteerd, gefrustreerd en zelfs boos. Dit geldt vooral voor personen die veel belang hechten aan rechtvaardige uitkomsten. Personen die hier minder belang aan hechten reageren minder sterk als de situatie positief is voor hun persoonlijk voordeel.
Wie de gelijkheidsregel schendt, zal doorgaans een verklaring (moeten) geven over zijn gedrag. Is die verklaring acceptabel, dan wordt er door groepsleden minder sterk gereageerd. Aan de andere kant zijn mensen juist erg boos en willen ze zelfs strafmaatregelen opleggen aan de oneerlijke persoon, wanneer deze openlijk bekend dat hij met opzet de norm heeft geschonden. Blijkt uiteindelijk dat er werd gelogen over de verklaring, dan zullen de groepsleden over het algemeen erg kwaad en emotioneel reageren, hetgeen resulteert in het nemen van vergeldingsmaatregelen.
Uit Stoutens onderzoek kwam ook naar voren dat de groepsregels (naast de gelijkheidsregel is dat de proportionaliteitsregel: groepsleden die meer verdienen, dragen ook meer bij aan de groep), afhankelijk zijn van het sociale klimaat in de groep. Wanneer groepsleden sociaal niet worden geaccepteerd door de anderen leidt dit tot verzet tegen deze regels door het uiten van negatieve reacties en vergeldingsmaatregelen, die schadelijk zijn voor de organisatie. Daarom is het volgens Stouten van groot belang dat organisaties (bedrijven en overheidsinstellingen) zich bewust zijn van de dynamiek die er heerst binnen teams. Dan kan worden voorkomen dat frustraties zich opstapelen en uitmonden in gedragingen die schadelijk zijn voor de organisatie als geheel.
