Veel ondernemers lopen tegen de beperkingen van het auteursrecht aan. Bij het uitbesteden van een website kan de vormgever gaan dwarsliggen als de opdrachtgever iets wil veranderen. En wie dacht een complete huisstijl gekocht te hebben, blijkt hem vaak niet overal te mogen afdrukken. Joke Ancher, pr-manager van RoyMartinaExperience, een alternatief bedrijf in gezondheid en coaching, heeft zo’n slechte ervaring. “We hadden een advertentie laten maken door een designbureau, waarvoor flink was betaald. Toen ik iets wilde laten aanpassen, weigerde de ontwerper dat. Uiteindelijk moesten we een compleet nieuw ontwerp laten maken door een ander.”
Zeventig jaar
Ondernemers hebben voor hun publiciteit bijna dagelijks met auteursrecht te maken. Alle in opdracht gemaakte reclameontwerpen, professioneel ontworpen websites en verpakkingen vallen daar onder, wat betekent dat ze zonder toestemming van de maker niet mogen worden verveelvoudigd of openbaar gemaakt. Om een werk onder het auteursrecht te laten vallen, hoeft er niets te worden vastgelegd. Het recht geldt tot zeventig jaar na de dood van de maker. Als het werk in dienstverband tot stand is gekomen, ligt het recht bij de werkgever.
Het auteursrecht wordt nergens vastgelegd, maar ontstaat op het moment dat het werk gemaakt wordt. Wie een ontwerp, tekst, foto of illustratie koopt, koopt formeel enkel het recht om het te gebruiken. Het auteursrecht blijft, tenzij anders afgesproken en vaak voor een beduidend hogere prijs, bij de maker. “De meeste ondernemers denken ten onrechte dat een ontwerp van hen is, omdat ze betaald hebben”, zegt Anouk Siegelaar, jurist bij de Beroepsorganisatie Nederlandse Ontwerpers (BNO). “Dat leidt soms tot conflicten, met name als er vooraf niets over is gesproken.” Als de relatie met de ontwerper wordt verbroken, kan die bijvoorbeeld nieuwe toepassingen van zijn ontwerpen weigeren. Of er ontstaan discussies wanneer de opdrachtgever zonder overleg de tekst van een boekje op z’n website plaatst. Het loont dus om goede afspraken te maken.
Plagiaat
Op internet lijkt het auteursrecht misschien anders toegepast te mogen worden, maar formeel gelden hier precies dezelfde regels. Niet alleen voor het doorplaatsen van werk in opdracht, maar ook voor het gebruiken van bestaande content. Om de eigen website te vullen mogen nieuwsberichten niet zomaar overgenomen worden, bronvermelding of niet. Regelmatig wagen exploitanten van websites het erop om een enkel bericht of foto zonder toestemming over te nemen; doen al die bloggers dat tenslotte niet ook? Maar plagiaat en ‘lenen’ mogen op internet gemakkelijk zijn, dat geldt ook voor het opsporen daarvan. Zo kunnen journalisten daarvoor gebruik maken van de Ephorus-software van journalistenvakbond NVJ.
Desondanks gaan er steeds meer stemmen op om het auteursrecht aan te passen aan de digitale werkelijkheid, waarin particulieren massaal andermans foto’s, teksten en filmpjes op hun eigen website zetten.
Op Wikipedia en Flickr kunnen de makers van digitaal materiaal al met aparte Creative Commons-icoontjes kiezen op welke wijze hun product mag worden toegepast. Is er uit die hoek een revolutie te verwachten? Siegelaar denkt van niet. “Feitelijk is Creative Commons een gewone toepassing van het auteursrecht: de maker verleent een licentie aan derden om onder bepaalde voorwaarden zijn werk te gebruiken. Vooral handig in de privé-sfeer, maar minder voor commerciële werken, omdat je niet ziet wat er met je werk gebeurt.”
Ondernemersvriendelijker
Jaarlijkse frustraties van ondernemers rond het collectieve auteursrecht, voor het draaien van muziek in de winkel of het maken van kopietjes, zijn niet onopgemerkt gebleven. Een door de Tweede Kamer ingestelde commissie buigt zich nu over de vraag hoe dit collectieve auteursrecht ondernemersvriendelijker kan worden uitgevoerd. ‘Om de lucht te klaren’ organiseerden BNO, auteursrechtenorganisatie Pictoright en fotobureau Hollandse Hoogte een symposium over auteursrecht voor opdrachtgevers, en er verscheen een boekje met praktische tips. Onbewuste schendingen van het auteursrecht zijn aan de orde van de dag, signaleert de organisatie. En dat is jammer. “De bescherming van het intellectuele eigendom is een bron van inspiratie en innovatie.”
Joke Ancher werkt tegenwoordig samen met een vaste designer die niet moeilijk doet. In het maken van gedetailleerde afspraken maken heeft ze geen zin. ‘Nee, zeg. Ik heb nu een goede verstandhouding met deze ontwerper, ik kan me niet voorstellen dat we problemen krijgen.”
Door Annette Wiesman
Wat mag wel/niet
1. Belangrijke vuistregel: alles hangt af van de context. Een foto die voor journalistieke doeleinden is gemaakt, kan niet zomaar voor commerciële uitingen gebruikt worden.
2. Bespreek het vooraf met de vormgever als u een ontwerp voor verschillende publicaties of media wilt gebruiken. Er valt wellicht een gunstige package deal uit te slepen.
3. Denk goed na of u een eenmalige gebruiksvergoeding wilt betalen, of een percentage van de opbrengst. Dat laatste is vooral gebruikelijk bij industriële ontwerpen of boekillustraties.
4. Wanneer een ontwerp af is en u de vrijheid wilt om het zelf of door anderen te laten aanpassen, dan is het handig om de rechten op te kopen. Er kan ook volstaan worden met een onbeperkte exclusieve licentie.
5. Als u breekt met uw ontwerper of tekstbureau terwijl u niet over de rechten beschikt, mag de ander de licentie niet zomaar intrekken. Omgekeerd is de maker niet verplicht om de bronbestanden af te geven.
