De grens tussen internationale openheid en nationale kwetsbaarheid is de afgelopen jaren steeds scherper geworden. De mogelijke overname van Solvinity – betrokken bij belangrijke diensten van de overheid waaronder DigiD – door een Amerikaans consortium. De rel tussen China en Nederland rond chipfabrikant Nexperia. En Operatie Beethoven die ASML in Nederland hield. Al deze situaties maakten pijnlijk duidelijk hoe kwetsbaar onze economie kan zijn: waar ligt de grens tussen internationale openheid en nationale veiligheid?
‘Zo’n vijftien jaar geleden verwelkomden we alle investeringen met open armen’, vat Peter Hondebrink, directeur bij het DG Bedrijfsleven & Innovatie van ministerie van Economische Zaken, samen. De KPN-casus, waarbij de Mexicaanse miljardair Carlos Slim in 2012 een bod deed op het telecombedrijf, was voor velen een eye-opener. ‘KPN is niet alleen telecomprovider, we hebben ook departementen die er gebruik van maken voor het versturen van vertrouwelijke informatie of gebruik maken van cruciale diensten zoals 112. Hoe kijken we er tegenaan als dat in buitenlandse handen komt en vervolgens weer doorverkocht kan worden?’
Balans tussen openheid en bescherming
Het werd voor EZ een belangrijk kantelpunt. ‘We zijn toen begonnen met het ontwikkelen van wetgeving op dat terrein, om twee werelden bij elkaar te brengen. Enerzijds de veiligheidsvraagstukken bij bepaalde overnames, anderzijds de economische belangen van je eigen land.’
De balans blijft delicaat, ziet Hondebrink. ‘Het is belangrijk dat we niet doorslaan naar veiligheid. De open houding die we hebben voor het aantrekken van investeringen moeten we behouden, maar je wilt wegblijven bij statelijke actoren met een agenda.’
Kwetsbaar via de keten
Het is voor ondernemend Nederland dan ook een hele relevante vraag: hoe blijf je internationaal concurrerend, terwijl je strategische kennis en productiecapaciteit beschermt? Voor Demcon, dat complexe technologie ontwikkelt voor sectoren variërend van defensie tot ruimtevaart, is het een dagelijkse afweging.
Dennis Schipper, CEO van Demcon: ‘Bij ons werd ooit een product uit een van onze bedrijven nageaapt en daarna waren we het kwijt’, vertelt Schipper. ‘Zodra je kennis deelt via licenties, joint ventures of toeleveringsrelaties, is die kennis potentieel kwetsbaar.’
De les: iedere schakel in je keten is een potentieel kwetsbaar punt. ‘De naïviteit is er dan heel snel af. Ik zal nooit de kennis verkopen, hoe mooi de deal ook is.’
Keuzes in de toeleveringsketen
De bescherming begint bij concrete keuzes. ‘De goedkoopste plek om elektronica te maken is China, maar wij stoppen geen Chinese elektronica in defensietoepassingen. Daar doen wij onszelf economisch tekort mee, maar als je bepaalde producten maakt, kiezen wij voor partijen die bij voorkeur in Europa produceren.’
Bij het selecteren van partners kijkt Demcon naar reputatie en gedeelde waarden. ‘Dat moet je nog steeds doen op intuïtie en jezelf vragen stellen als: Voel je dezelfde normen en overtuigingen? Krijg je het gevoel dat je de pijn deelt als het mis zou gaan? Wordt er over ‘we’ gesproken in plaats van ‘ik’?’
‘Het is belangrijk dat we altijd achterliggende eigendomsstructuren checken, maar het is gewoon niet altijd duidelijk en gemakkelijk te achterhalen wat er áchter een bedrijf zit. Het gaat niet meer alleen om: kunnen zij leveren wat we nodig hebben? Maar vooral: past dit bij onze waarden en risicoprofielen? En dan zijn het soms pijnlijke keuzes. Maar als je iets echt niet kwijt wil, moet je de ultieme maatregel nemen en zeggen: dan niet.’
Investeer in het ecosysteem
De discussie over ASML twee jaar geleden – zouden ze Nederland verlaten? – toonde volgens Hondebrink de kracht van een regionaal ecosysteem. ‘Je kunt het geheel niet zomaar lock stock and barrel oppakken en verplaatsen. Die kracht zit in het netwerk van gespecialiseerde toeleveranciers, kennisinstellingen en vakmensen dat elders niet zomaar te repliceren is.’
Juist dat geeft Nederlandse bedrijven de mogelijkheid om bewust voor Europese partners te kiezen. En het maakt het voor buitenlandse concurrenten moeilijk om de technologische voorsprong over te nemen. Maar zo’n ecosysteem moet je actief onderhouden, zegt Schipper. ‘Familiebedrijven spelen daarin een bijzondere rol. Familie versus beursgenoteerd: familiebedrijven kunnen minder winst maken, denken lange termijn en willen de omgeving in stand houden. Wij maken met Demcon soms minder winst omdat we een lokale leverancier ondersteunen. Wie investeert in de keten, versterkt uiteindelijk de eigen positie.’
Denken in het onvoorstelbare
Toch is investeren in je ecosysteem alleen niet genoeg. Want wat als het speelveld zelf verschuift? ‘De naïviteit van tien jaar geleden uitte zich vooral in het handelen vanuit economische en comparatieve voordelen en in het bouwen op wederzijds vertrouwen’, analyseert Hondebrink. ‘Die periode hebben we deels achter ons moeten laten. Nu moet je denken in het onvoorstelbare. De inval in Oekraïne, de toestand in Venezuela, de onrust in Groenland: je denkt dat het zover niet zal komen, maar toch…’
Vragen die iedere ondernemer zichzelf zou moeten stellen: wat betekent een regimeverandering voor mijn toeleveringsketen? Heb ik straks nog toegang tot kritieke grondstoffen? En hoe gevoelig zijn mijn (internationale) partners voor geopolitieke onrust?
Bescherm wat je sterk maakt
Om ondernemers te helpen, lanceerde EZ de campagne ‘Bescherm wat je sterk maakt’, inclusief een stappenplan waarmee bedrijven hun economische veiligheid kunnen versterken. ‘We willen het tastbaar maken’, zegt Hondebrink. ‘Concrete instrumenten waarmee je alert bent en vervolgens actie kunt ondernemen. Heb ik iets waar anderen naar gaan kijken? Dan kan ik het op deze manier beschermen.’
Die samenwerking tussen overheid en bedrijfsleven is dan ook van groot belang, ziet Hondebrink. ‘We willen dat bedrijven geen drempel ervaren om in gesprek te gaan met de overheid. Daarom organiseren we vertrouwelijke settings waarin we informatie over en weer delen.’
De naïviteit moet eraf en je moet maatregelen nemen, concludeert Schipper. ‘Economische veiligheid is nou eenmaal onderdeel van goed ondernemerschap.’
