‘Als je zelf niet in balans bent, kun je geen impact maken.’ In zijn nieuwe boek Kanteltijd heeft Jan Rotmans ruimte genomen om te reflecteren op wat het betekent om betrokken te zijn bij de grote uitdagingen van deze tijd.
‘Kijk, ik ben hier al veertig jaar mee bezig’, zegt de klimaatexpert, hoogleraar op het gebied van grote transities, oprichter van klimaatorganisatie Urgenda en (sinds kort) ondernemer in de energietransitie. ‘Op een gegeven moment dacht ik: je kunt niet steeds boos blijven. Zo wil ik niet oud worden. Dus ik probeer milder te zijn. Een beetje zelfspot helpt ook: ik moet af en toe wel lachen om dat mannetje dat zich altijd zo druk maakt.’
We spreken Rotmans in zijn thuisstad Rotterdam, in een sfeervol, oud pand met uitzicht op de Kop van Zuid. Daar bevindt zich het kantoor van Rotradamus bv: een knipoog naar Michel de Nostredame, de zestiende-eeuwse Franse apotheker, astroloog en auteur van de bestseller Les Prophéties. ‘Die heeft behoorlijk zware voorspellingen gedaan, waaronder drie wereldoorlogen. Ik heb altijd veel bewondering voor hem gehad’, zegt Rotmans.
Die sympathie heeft niet zozeer te maken met het waarheidsgehalte van de uitspraken van Nostradamus, maar meer met de durf en visie die uit zijn werk spreekt. ‘Het was iemand die door zijn tijd heen probeerde te kijken. Dan word je al snel verketterd.’
Rotmans stond in de jaren tachtig en negentig van de vorige eeuw met het klimaatmodel IMAGE aan de basis van de moderne klimaatwetenchap. Zijn destijds zeer innovatieve aanpak is nu gemeengoed, maar ook hij stuitte aanvankelijk op weerstand: ‘De kritiek was aanvankelijk niet mals.’
Jan Rotmans op Transition2026: korting op je ticket tot 15 mei
Jan Rotmans spreekt op 23 juni tijdens Transition2026. Daarin gaat hij in op de stand van zaken bij de grote duurzame transities van deze tijd en de lessen die hij heeft getrokken uit veertig jaar strijden voor positieve verandering. Tot 15 mei koop je een ticket met 50 euro korting met de kortingscode CHANGE50.
Activisme, maar dan anders
Vanuit een activistische houding knokte Rotmans jarenlang voor een betere samenleving. Daarbij merkte hij ook dat je tegen grenzen aanloopt. ‘Het sloopt je op een gegeven moment als je steeds tegen het systeem aanschopt. Ik pleit tegenwoordig voor andere vormen van actie, meer vanuit samenwerking en verbinding.’
Spiritueel activisme, noemt Rotmans dat. Om daarbij meteen op te merken dat hij dat niet zweverig bedoelt. ‘Ik blijf natuurlijk een Rotterdammer. Het gaat me er niet om dat je in een witte jurk een beetje zen gaat zitten zijn. Daar heb ik niet veel mee. Maar ik ben wel een paar keer echt geraakt door de kracht van de natuur. Ik geloof sterk dat wij onderdeel zijn van de natuur en dat je vanuit die houding dingen moet ontwikkelen.’
Activisten zijn bezig met externe verandering, en spirituele mensen met innerlijke transformatie, merkt Rotmans op. ‘Mijn idee is dat je die twee kunt combineren.’
Landen worstelen, steden doen het beter
In Kanteltijd, dat op 12 mei verschijnt, gaat Rotmans onder meer in op vertrouwde thema’s die onderdeel zijn van wat hij bestempelt als de ‘bovenstroom’ en de ‘onderstroom’.
Kijkend naar de grote ontwikkelingen op het gebied van geopolitiek, economie, democratie en ecologie, is het beeld vaak verwarrend en ook zorgwekkend. Globalisering maakt plaats voor regionale fragmentatie, autocratie rukt op en ecologisch lopen we tegen een reeks planetaire grenzen aan.
Toch ziet Rotmans ook positieve trends. ‘Dat gaat onder andere over de energierevolutie die nu gaande is, maar ook over steden. Landen worstelen met klimaatbeleid, maar steden boeken wel grote vooruitgang. Dat zie je bijvoorbeeld terug bij de vergroening van steden als Parijs en Rotterdam.’
Rode wijn uit Twente
Echt enthousiast wordt hij als het gaat over de onderstroom van initiatieven die door burgers, maatschappelijke organisaties en innovatieve startups worden ontwikkeld. ‘Daar gebeuren fantastische dingen. Er zijn inmiddels honderden bedrijven die aan het bestaande energiesysteem knagen en de landbouwrevolutie gaat ook best hard van onderop.’
Het mooie is dat dingen die beginnen als lokaal initiatief, brede navolging kunnen krijgen. Rotmans: ‘De klimaatzaak tegen de Nederlandse overheid die we in 2015 met Urgenda wonnen is daar een goed voorbeeld van. Daarna dachten mensen in andere landen: dat gaan wij ook doen. Inmiddels lopen er wereldwijd honderden van dit soort zaken. Het indirecte effect van zo’n actie blijkt dan nog belangrijker dan het directe effect.’
De bemoedigende ontwikkelingen in de onderstroom riepen bij Rotmans een prikkelende vraag op: hoe zou de wereld eruit zien als de onderstroom de nieuwe bovenstroom wordt? Dat doorkijkje naar de toekomst levert voor Nederland een ‘totaal ander land op dan we gewend zijn’. Met nieuwe vormen van regeneratieve landbouw, een gedecentraliseerd energiesysteem, houtbouw op water en meer op het individu toegespitste vormen van zorg en onderwijs.
‘In Twente gaan we biologische rode wijn verbouwen en Eindhoven wordt de grootste stad van Nederland, met zo’n 2 miljoen inwoners’, verklapt Rotmans alvast.
Trump blijkt ‘gamechanger’ voor energietransitie
Voordat we in die rooskleurige toekomst belanden, moeten er nog wel flinke stappen worden gezet met transities op het gebied van onder meer energie, voeding en circulair gebruik van grondstoffen. Rotmans benadrukt daarbij het verschil tussen trendmatige ontwikkelingen en externe schokbewegingen die zorgen voor versnelling.
Dat laatste is momenteel goed te zien in de energietransitie. Rotmans: ‘De ontwikkeling van elektrische auto’s, zonnepanelen en warmtepompen is al decennia gaande, maar leek relatief langzaam te gaan. Wat er nu gebeurt met de oorlog in het Midden-Oosten is een sterk voorbeeld van een externe schok die een gigantische impuls geeft aan de energietransitie.’
De klimaatexpert is ervan overtuigd dat de Amerikaanse president Trump met zijn oorlog tegen Iran ironisch genoeg voor een ‘gamechanger’ heeft gezorgd. ‘Een betere drijfveer dan geopolitiek kun je niet hebben. Dit gaat over de controle over energie en grondstoffen in de wereld. Dat begrijpt iedereen. Dan kom je veel makkelijker op een punt dat mensen zeggen: nu nemen we zonnepanelen, een elektrische auto en batterijen om van die afhankelijkheid af te zijn.’
Politiek met langetermijnvisie: boekhoudersmentaliteit moet overboord
Tegelijk erkent Rotmans dat er voor andere transities, zoals de basisindustrie die moet overstappen op circulaire productieprocessen, nog veel moet gebeuren. ‘We hebben in Europa en Nederland de rapporten van Mario Draghi en Peter Wennink. Maar je mist in de politiek de visie en het gevoel van urgentie om daarop te handelen. Daarvoor moet de economische boekhoudersmentaliteit echt overboord.’
Als Nederland serieus wil omschakelen naar een duurzame maakindustrie, vergt dat bijvoorbeeld consistent langetermijnbeleid met grootschalige investeringen. Rotmans: ‘Nederland moet bij wijze van spreken de komende vijfentwintig jaar elk jaar 50 miljard euro investeren om de industrie te verduurzamen en de economie circulair te maken. Dan moet je accepteren dat de staatsschuld en het begrotingstekort oplopen en het huishoudboekje even niet klopt. Maar dan klopt het straks wel voor onze kinderen en kleinkinderen.’
Groot denken, klein doen
In Kanteltijd laveert Rotmans tussen de analyse van grote, mondiale trends, regionale ontwikkelingen, plaatselijke initiatieven en wat je als individu kunt doen om bij te dragen aan positieve verandering. ‘Ik trek daar ook een aantal lessen uit op grond van mijn eigen ervaringen. Eén daarvan is: je moet groot denken, maar klein doen. Als je persoonlijk impact wilt hebben, is het effectiever om je eerst te richten op mensen die willen en kunnen. Daarna op mensen die willen, maar nog niet kunnen, en zo verder.’
‘Klein doen’ brengt Rotmans sinds kort ook als ondernemer in de praktijk. Afgelopen maand startte hij samen met Bas Voermans het bedrijf eVoltic. Dat helpt bedrijven om met zonnepanelen, batterijen en slimme software onder meer problemen met het volle stroomnet het hoofd te bieden.
‘Het verzwaren van het elektriciteitsnet kost nog zeker vijftien jaar, terwijl het code rood is met 15.000 bedrijven in de wachtrij’, zegt Rotmans. ‘Netuitbreiding duurt veel te lang voor bedrijven die nu oplossingen nodig hebben. Die liggen bij eigen opwek van hernieuwbare energie, batterijopslag en een betere afstemming van verbruik. Het leek me goed om daarbij ook zelf de handen uit de mouwen te steken.’
Parlementaire enquête over netcongestie
Hoewel Rotmans milder probeert te zijn, komt de activist in hem toch even boven als het over netcongestie gaat: ‘Niet om steeds mijn gelijk te halen, maar ik en een paar anderen – zoals voormalig Alliander-ceo Peter Molengraaf – hebben de noodzaak van netverzwaring de afgelopen vijftien à twintig jaar herhaaldelijk aangekaart. De huidige netcongestie was echt heel goed te voorzien, maar door tegenwerking vanuit de overheid, netbeheerders en toezichthouder ACM is daar jarenlang niets mee gedaan.’
‘Als je nu met ceo’s van netbeheerders spreekt, krijg je steevast als antwoord: “Dat waren onze voorgangers, laten we vooruit kijken.” Maar als je ziet wat dit de Nederlandse economie kost, dan is het eigenlijk iets wat zich leent voor een parlementaire enquête. Waarom heeft Nederland verzuimd om op tijd in elektrische infrastructuur te investeren? Dat mogen de verantwoordelijken van tien jaar geleden best eens komen uitleggen.’
Als het moet, kan verandering snel gaan
Toch gaat er achter de huidige chaos rond de elektrificatie van het energiesysteem een positieve boodschap schuil: er is onmiskenbaar een consensus dat tempo maken met het opschalen van elektrische infrastructuur bittere noodzaak is geworden. Dat besef reikt verder dan Nederland. Door de geopolitieke ontwikkelingen zien landen in Europa en elders ter wereld dat hernieuwbare energie de enige weg vooruit is. Eind april bleek dit duidelijk bij de eerste internationale conferentie over de afbouw van fossiele brandstoffen waar ruim vijftig landen aan deelnamen.
Zo’n omslag in de bereidheid tot actie biedt volgens Rotmans hoop dat het mogelijk blijft om ontwrichtende klimaatverandering deze eeuw te keren. ‘Ik denk dat we als wereldgemeenschap, als het er echt op aankomt, heel snel kunnen omschakelen binnen een periode van tien tot twintig jaar. Dan gaat het bijvoorbeeld over radicale aanpassing in de industrie en in ons dagelijks leven.’
Op voedingsgebied ziet Rotmans bijvoorbeeld dat de beweging richting een meer plantaardig dieet beetje bij beetje sterker wordt. ‘Er zijn al veel meer jongeren die geen of weinig vlees eten, maar de massa doet dat nog niet. Als er een keer een echte voedselcrisis komt, is het best mogelijk dat mensen heel snel hun gedrag aanpassen. Dat kan de uitstoot van broeikasgassen enorm verlagen.’
Niet tegen, maar mét de natuur werken
Een valkuil waar de mensheid in crisissituaties niet in moet trappen, ligt wat Rotmans betreft bij ideeën om via geo-engineering de opwarming van de aarde tijdelijk proberen af te remmen. Dit betreft bijvoorbeeld plannen voor een ‘technofix’ door flinke hoeveelheden zwaveldioxide in de atmosfeer te brengen om inkomend zonlicht tegen te houden.
‘Dat is een oude reflex vanuit het technocratische paradigma dat wij boven de natuur staan. Op zich begrijpelijk, maar we hebben geen idee wat de gevolgen zijn voor mensen, dieren en de natuur in bredere zin, als je dit soort experimenten buiten het laboratorium toepast. Dat is levensgevaarlijk, dus laten we ons niet uitleveren aan de Willie Wortels van deze wereld.’
Daarmee komt Rotmans terug op het uitgangspunt dat de menselijke beschaving moet leren om in harmonie met de natuur te werken. ‘Alles wat we niet mét de natuur doen, gaat mislukken.’
